# Nüfus kanununun bir maddesinin yürürlükten kaldırılması hk (.ss.250)

- **Tür:** Genel Kurul konuşması (TBMM 22. Dönem)
- **Konuşmacı:** Hakkı Ülkü (CHP, İzmir)
- **Yer:** TBMM Genel Kurulu, 9. Birleşim
- **Tarih:** 21 Ekim 2003
- **Gündem:** NÜFUS KANUNUNUN BİR MADDESİNİN YÜRÜRLÜKTEN KALDIRILMASI HK (.SS.250)
- **Vekilpedia:** https://vekilpedia.com/konusma/hakki-ulku-22-2003-10-21-nufus-kanununun-bir-maddesinin-yururlukten-kaldirilmasi-hk-ss-250

> Hakkı Ülkü (CHP), 21 Ekim 2003 tarihinde TBMM Genel Kurulu, 9. Birleşim oturumunda konuştu (gündem: NÜFUS KANUNUNUN BİR MADDESİNİN YÜRÜRLÜKTEN KALDIRILMASI HK (.SS.250)); konuşma 1.405 kelime.

## Konuşma metni (tutanaktan)

CHP GRUBU ADINA HAKKI ÜLKÜ (İzmir) - Sayın Başkan, değerli milletvekilleri; Nüfus Kanununun Bir Maddesinin Yürürlükten Kaldırılmasına Dair Kanun Tasarısı üzerinde Cumhuriyet Halk Partisi Grubu adına söz almış bulunuyorum; hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Söz konusu kanun değişikliği, devletin işleyişiyle ilgili önemli bir değişikliği işaret ediyor. Bu kanun tasarısı yeni bir dönemin, yeni bir çağın açıldığının bir habercisi âdeta, hatta küçük bir örneği de denilebilir. Ancak, bu küçük örnek, bir anlamda devletin temel mantığında da oluşan değişikliğin habercisi. Bunun günümüzdeki adı da e-devlet; yani, elektronik devlet. Dünyanın yeniden şekillendiği bir dönemde Türkiye Cumhuriyeti Devletinin de bu süreçten uzak kalması elbette düşünülemez. Hızlı ve şeffaf bir kamu yönetiminin oluşturulması devletimiz için vazgeçilmez bir durumdur. Devlet, kendisini var eden vatandaşlarından müteşekkil bir yapıdır. Devlet, kurum ve kuruluşlarıyla kendisinin var oluş nedeni olan vatandaşlarına da en iyi hizmeti yerine getirmekle mükelleftir, görevlidir. Bu görevini yerine getiremediği anda devlet olma özelliği sona erer.

Yüzyıllar boyunca, çağın koşulları sonucunda farklı formlara bürünen devlet, bu hizmeti yerine getirmek amacıyla her türlü araçla donanmak ve donatmak konusunda yükümlüdür. Bu araçların başında İngilizce ve Fransızcada birbirini tamamlayan, devletle aynı kökene dayanan istatistik bilimi gelmektedir. İstatistik, devletin nedeni olan bireye ve onun bilgilerine dayanır. Modern devlet anlayışı, istatistik bilimi aracılığıyla vatandaşları hakkında bilgi toplar, bilgilerden plan yapar ve buna göre de hizmet sunar.

Ülkemizde modern devlet olma yönünde ilk girişim, Osmanlı döneminde nüfus sayımıyla başlatılmıştır; ancak, son nüfus sayımında da görüldüğü gibi, hâlâ güvenilir bir veri tabanına, güvenilir rakamlara ulaşamıyoruz. Birçok ilimizde onbinlerce insanımız halen kimliksiz olarak dolaşıyor. Esasında nüfus sayımı bir örnek; buna ilişkin daha binlerce örnek verilebilir ve bu örnekler sonucunda da bir gerçeğe ulaşırız; yarınlarımızı tam olarak planlayamamak, planlayamamak, planlayamamak... Yerel yönetimlere doğru dürüst kaynak aktaramıyoruz, işsizlere tam olarak iş sağlayamıyoruz, yirmi yıl sonra ne kadar konut yapmamız gerektiğini saptayamıyoruz ya da yirmi yıl sonra kaç milyon emekli vatandaşımızın olacağını bilemiyoruz.

Bugün görüşmekte olduğumuz bu kanun tasarısı, saymış olduğum bu endişeleri bir ölçüde gidermeyi amaçlayan bir projenin parçası; yani, kısa adı MERNİS olan Merkezî Nüfus İdaresi Sistemi Projesi. MERNİS Projesi de, tüm gelişmiş dünya devletlerinin elektronik devriminin sonucunda yeniden yapılandırdıkları e-devlet olgusunun sacayaklarından biri. Bir devlet modeli olan e-devlet, vatandaşların ve devletin birbirlerine karşı yerine getirmeleri gereken görevleri elektronik ortamda gerçekleştirmeleri anlamına geliyor. Elektronik devlet hizmetleri, zaman kaybı ya da kâğıt israfını önlüyor; ayrıca, daha az kişiyle daha çok iş yapma olanağı sağladığı için, tasarruf sağlıyor; bu tasarruf da, doğrudan vatandaşlara yansıyor.

Gelişmiş ülkelerde, vatandaş-devlet ilişkisinin önemli bir bölümü, artık, bilgisayar üzerinden sağlanıyor. Araştırmalara göre, Avrupa ülkeleri arasında en yüksek e-devlet kullanımı, yüzde 57'lik bir oranla İsveç'e ait. Bu oran, Singapur'da yüzde 53, Amerika'da yüzde 43, Hindistan'da yüzde 31, Almanya'da yüzde 24, Litvanya'da yüzde 8, Macaristan'da yüzde 3, ülkemizde de yüzde 13.

Ülkemizde e-devlet çalışmalarının ilk adımı, kurulan internet siteleri. Türkiye'de, sadece 493 adet kamu kurum ve kuruluşunun internet sitesi bulunuyor. Belediyeler ve belediyelere bağlı kurumlardan internet sitesi olan kurumların sayısı 270. E-devlet projelerinin başında da, demin de söylemiş olduğum gibi, görüşmekte olduğumuz tasarıyla ilgili olan, İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünce yürütülen Merkezî Nüfus İdaresi Sistemi (MERNİS) geliyor. Bu projeye göre, hizmetlerin ilçelerde bilişim teknolojileri kullanılarak verilmesi, ilçe nüfus veri tabanlarının bir kopyalarının genel merkezde bütünleştirilerek merkezî nüfus veri ambarının oluşturulması, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına birer kimlik numarası verilmesi, kimlik numaraları aracılığıyla, kişi düzeyinde işlem yapan kamu ve özel sektör bilişim projeleri arası bilgi alışverişinin altyapısının hazırlanması, nüfus istatistiklerinin bilişim teknolojileriyle daha sağlıklı elde edilmesi amaçlanıyor. MERNİS Projesiyle, nüfus kütüklerine kayıtlı sağ ve ölü, yaklaşık 127 000 000'dan fazla kişiye ait nüfus kayıtlarının bilgisayarla tutulması suretiyle hizmete etkinlik ve sürat kazandırılması amaçlanıyor. MERNİS Projesinin ülkemizde yaklaşık otuz yıllık bir geçmişi bulunuyor.

MERNİS Projesi, uzun yıllardır Türkiye'nin gündeminde olmakla birlikte, ulusal bilgi sisteminin de altyapısını oluşturmaktadır. 2000 yılında büyük bir hız kazanan ve son aşamasına gelen projeyle, nüfus kütükleri üzerinde tam bir denetim kurmak ve nüfus kütüklerini güvenilir belgeler haline getirerek hizmette sürat ve verimlilik sağlamak, merkezde bir nüfus bilgi bankası oluşturmak ve bu yoldan nüfus kütüklerindeki bilgileri kamu hizmetleri açısından değerlendirmek, nüfus kütüklerindeki bilgileri istatistik verileri olarak değerlendirmek, nüfus ve aile istatistiklerini elde etmek, her vatandaşa bir Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası vermek suretiyle isim benzerliğinden dolayı ortaya çıkan aksaklıkları gidermek ve kamu kuruluşları arasındaki bilgi alışverişlerini hızlandırmak ve yeni nüfus cüzdanıyla ilgili çalışmaları yapmak amaçlanmıştır.

Sonuç olarak, Türkiye'deki tüm kamu bilişim sistemlerinde, kişi bilgileri çapraz ilişkilerinin kolayca kurulmasına imkân verecek ve bu suretle ekonomik, malî, güvenlik, askerlik, sağlık, eğitim, sosyal güvenlik gibi alanlarda büyük faydalar sağlayacak olan MERNİS Projesi, Türkiye Cumhuriyetinin en büyük bilişim projesidir. Bu projenin tamamlanması sonucunda, yurt içindeki ve yurt dışındaki vatandaşlarımıza çok daha kaliteli ve süratli hizmet verilecektir. Bu projenin tamamlanması sonucunda, nüfus kayıtları için elde edilecek veri, bazı kamu yönetimindeki diğer fonksiyonlar için bir bilgi havuzu teşkil edecektir. Proje çerçevesinde verilecek Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası kullanımıyla vergi, güvenlik, seçim, eğitim, sağlık, askerlik, bankacılık, sosyal güvenlik ve diğer alanlarda verilen hizmetler, elektronik ortamda daha hızlı, rasyonel ve güvenilir olacaktır.

Elemeğiyle yürütülmekte olan şimdiki sistemin iyi işlememesi veya bozuk olması nedeniyle yapılan yanlışlıklardan dolayı vatandaşın emek ve zaman kaybıyla, bu yanlışlıkların düzeltilmesi için yapılacak çalışmalar nedeniyle kamu yönetimlerinin iş hacimlerinin büyümesi ve zaman kaybının yarattığı savurganlık ve işgücü kaybı da bu suretle önlenmiş olacaktır.

Çağımız, kamu yönetiminin ihtiyaç duyduğu kişiye ilişkin birçok bilginin toplanmasına kolaylık sağlayacak olan bir çağdır. O sosyal güvenlik ve yardım kuruluşlarının ihtiyaç duydukları bilgi sürekli bir biçimde verilirse ve bu kuruluşların tutmakta oldukları kayıtlar süratle güncelleştirilebilirse, yeni nüfus cüzdanı, tahrifat, sahtecilik ve dolandırıcılığın azaltılmasını da beraberinde sağlayacaktır.

Ülke yönetiminden sorumlu olanla ile onlara yardımcı olan planlamacıların en çok ihtiyaç duyduğu husus bilgi olmaktadır. Ülkenin gelişmesi için yapılacak planlamalarda ve verilecek kararlarda nüfus hareketlerinin çok iyi izlenmesi gerektiğinden, buna ilişkin büyük bilgi kaynağı sağlanabilecektir. Nüfus kayıtlarının hukukî ve teknik açıdan denetlenmesi de bu suretle mümkün olabilecektir.

Avrupa ülkelerine, o ülkede yaşayan vatandaşlarımızla ilgili kişisel ve aileleri hakkında bilgi gönderme kolaylığı da, bu suretle sağlanmış olacaktır.

Bu projeyle birlikte, görüşmekte olduğumuz kanun geçerliliğini yitirmektedir elbette; çünkü, nüfus kütüklerine kayıtlı bulunan yaklaşık 127 000 000 nüfus kaydının bilgi işlem ortamına aktarılması ve nüfus kayıtlarının merkezî bir sistemle tutulması, yer değiştirme işlemine de ihtiyaç duyulmamasına neden olacaktır.

Türkiye'nin kaynaklarının verimli bir biçimde kullanılmasının önünü açan bu projeye muhalefet etmek kimsenin aklından geçmez elbette. Kaldı ki, şu anda bir örnek vermek gerekirse, 12 000 000 nüfusu olan İstanbul nüfusuna kayıtlı insan sayısı 2 705 599'dur. Bu bilinirken, buna muhalefet etmenin anlamsız olduğu elbette düşünülür. Ancak, bu projenin uygulama aşamasında karşılaşılabilecek olan sorunlara ve muhtemel tehlikelere dikkat çekmek bizlerin aslî görevi olsa gerek.

Öncelikle dile getirmek istediğimiz muhtemel sorunların başında merkezî olarak depolanan kişisel bilgilerin kötü niyetli kişiler tarafından kullanılması tehlikesi gelmektedir. Kişisel bilgilerin, siyasî irade tarafından tek taraflı olarak kullanılması, insan hakları konusunda birçok sakıncalar doğurabilir. Nitekim, geçtiğimiz haftalarda Bilgi Edinme Kanununun kabul edilmesiyle birlikte bu sorun karşısında çeşitli önlemler alınmış olmakla birlikte, gelişen bilişim teknolojisi sonucunda ortaya çıkan bilişim suçlarına karşı gerekli tedbirlerin alınmasında geç kalınmaktadır. Bu tedbirler en kısa zamanda alınmalıdır.

Bilindiği gibi, sanal dünyada her gün yeni bir virüs çıkıyor. Geçtiğimiz onbeş gün boyunca Türkiye Büyük Millet Meclisi de bundan yeterince nasibini almıştır. Neredeyse, Meclisteki bütün bilgisayarlar virüs nedeniyle çökmüştür, işler aksamıştır. Mecliste görev yapan 4 teknik personel, haliyle 1 200 bilgisayara yetememektedir. Burası Türkiye Büyük Millet Meclisi olmasına rağmen e-devlete geçiş konusunda yeterli önlemlerin alınmadığı bu vesileyle ortaya çıkmış bulunmaktadır. Nedir bu önlemler:

Teknik personel sayısının az olması ve bilişim konusunda bilgi birikiminin az olması. Bu, bir bakıma, kısa bir süre için düşünüldüğünde, skandaldır.

Meclis bünyesinde çalışan yaklaşık 4 000 kişi içerisinde sadece 4 teknik personelin bulunması.

Sonuç: Meclisle ilgili örneği vermemdeki sebep, bu MERNİS'le başlayan elektronik devlet uygulamasının üzerinde daha titizlikle çalışılması gerektiğinin vurgulanmasıdır.

Gelecekte ulusal bilgi birikiminin sanal ortamda depolanacağı ve birçok bürokratik işlemin sanal ortamda yürütüleceği düşünülürse, yetersiz altyapı sonucunda, telafisi zor sonuçlarla karşılaşılabilmesi mümkündür.

Elektronik devletin sağlıklı bir biçimde yaşama geçirilmesi, ancak ve ancak, bu konuda uzman personelin istihdamı ve bilişim teknolojilerinin üretilmesiyle olabilir; yoksa, Meclisteki bilgisayarlara yapıldığı gibi, birikimler bir çırpıda yok olabilir.

Sayın Başkan, değerli milletvekilleri; ülkemizde elektronik devletin gelişmesi, e-devlet hizmetlerinin tam olarak uygulanabilmesi için atılması gereken daha çok adımlar var ve bu adımları atarken de, siyasî irade, tarihte McCarthycilik gibi örneklerini gördüğümüz, masum insanları lekeleme, özel bilgileri kullanarak tehdit etme gibi insan hakları ihlallerine olanak tanıyan uygulamalara karşı da önlem almak zorundadır.

Bu önlemler alındığı takdirde, Bilgi Edinme Hakkı Yasasının âdeta tamamlayıcısı olan bu yasa, hem devletimizin hem de yaşamımızın kolaylaştırıcısı olacaktır. Bu, teknolojinin getirdiği yeni bir uygulamadır, ileri bir yasadır. Bunun iyi niyetle uygulanacağına inanıyoruz.

Bu tasarıya kabul oyu vereceğimizi belirterek, Genel Kurulumuza saygılar sunuyorum. (Alkışlar)

---

**Kaynak gösterme:** Hakkı Ülkü (CHP, İzmir). “Nüfus kanununun bir maddesinin yürürlükten kaldırılması hk (.ss.250)”. TBMM Genel Kurulu, 9. Birleşim tutanağı, 21 Ekim 2003. Vekilpedia: https://vekilpedia.com/konusma/hakki-ulku-22-2003-10-21-nufus-kanununun-bir-maddesinin-yururlukten-kaldirilmasi-hk-ss-250 (erişim: 1 Kasım 2026).

Vekilpedia, TBMM’nin kamuya açık kayıtlarını derleyen bağımsız bir arşivdir; TBMM’nin resmî sitesi değildir ve yorum yapmaz.