# Kuzey atlantık antlaşmasına letonya cumhuriyetinin katılımına ilişkin protokolün onaylanmasına ilişkin (s.s.230) - **Tür:** Genel Kurul konuşması (TBMM 22. Dönem) - **Konuşmacı:** Halil Akyüz (CHP, İstanbul) - **Yer:** TBMM Genel Kurulu, 14. Birleşim - **Tarih:** 5 Kasım 2003 - **Gündem:** KUZEY ATLANTIK ANTLAŞMASINA LETONYA CUMHURİYETİNİN KATILIMINA İLİŞKİN PROTOKOLÜN ONAYLANMASINA İLİŞKİN (S.S.230) - **Vekilpedia:** https://vekilpedia.com/konusma/halil-akyuz-22-2003-11-05-kuzey-atlantik-antlasmasina-letonya-cumhuriyetinin-katilimina-iliskin > Halil Akyüz (CHP), 5 Kasım 2003 tarihinde TBMM Genel Kurulu, 14. Birleşim oturumunda konuştu (gündem: KUZEY ATLANTIK ANTLAŞMASINA LETONYA CUMHURİYETİNİN KATILIMINA İLİŞKİN PROTOKOLÜN ONAYLANMASINA İLİŞKİN (S.S.230)); konuşma 1.376 kelime. ## Konuşma metni (tutanaktan) CHP GRUBU ADINA HALİL AKYÜZ (İstanbul) - Sayın Başkan, Türkiye Büyük Millet Meclisinin değerli üyeleri; Kuzey Atlantik Antlaşmasına Letonya Cumhuriyetinin Katılımına İlişkin Protokolün Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun Tasarısıyla ilgili olarak bilgi sunmak üzere söz almış bulunuyorum. Bu olanaktan yararlanarak, Cumhuriyet Halk Partisi Grubu, Dışişleri Komisyonu ve şahsım adına hepinizi saygıyla selamlıyorum. Letonya, Baltık Denizi kıyısında yer alan bir Avrupa ülkesidir. Kuzeyinde Estonya, doğusunda Rusya, güneyinde Litvanya bulunmakta, batısında Baltık Deniziyle çevrilidir. Letonya, 21 Ağustos 1991'de bağımsızlığına kavuşmuş olup, parlamenter demokrasiyle yönetilmektedir. Yüzölçümü 64 589 kilometrekare, nüfusu ise 2 750 000'dir. Başkenti Riga, resmî dili Letonca, para birimi Letonya Latıdir. Doğal kaynakları, kireçtaşı, bataklık kömürü, kehribar, dolomit, turbadır. Kurland Yarımadasında bulunan petrol rezervleri henüz işletilememektedir. Ülke ekonomisi sanayie dayalıdır. En önemli sanayi dalları, metal üretimi ve makine yapımıdır. Diğer sanayi ürünleri, buzdolabı, gemi, demiryolu araçları, dizel motor, elektrik jeneratörü, beyaz eşya ve radyodur. Ayrıca, dokuma, kereste, besin, ayakkabı ve giyim sanayii de gelişmiştir. Enerji ihtiyacının yarısından fazlasını kendi kaynaklarından karşılamaktadır. Ülkede yaşayan etnik gruplar, Letonyalı, Rus, Beyaz Rusya, Ukraynalı, Polonyalı ve Litvanyalılardır. Letonya'yla aramızda tarih boyunca hiçbir sorun yaşanmamıştır; ilişkilerimiz her alanda sorunsuz sürmektedir. Letonya'nın 1944'te Sovyetler Birliğince işgali, tarafımızdan hiçbir zaman tanınmamıştır. Ancak, Letonya'yla olan ilişkilerimiz, tabiatıyla, uzun bir süre fiilen kesilmiştir. Sovyetler Birliğinin parçalanma sürecinde, 4 Mart 1990'da bağımsızlığını ilan etmesine rağmen, bunu, fiilen, Ağustos 1991'de gerçekleştirebilmiştir. Letonya'yla diplomatik ilişkilerimiz, 3 Eylül 1991'de Riga'da yayımlanan ortak bildiriyle yeniden kurulmuştur. (x) 230 S. Sayılı Basmayazı tutanağa eklidir. 4 Haziran 1997'de imzalanan Dışişleri Bakanlıkları Arası İşbirliği Protokolü çerçevesinde, iki ülke arasında düzenli olarak siyasî istişare toplantıları yapılmaktadır. Son toplantı, 5 Mayıs 2003 tarihinde Ankara'da gerçekleştirilmiştir. Letonya, Avrupa-Atlantik bütünleşmesi hedefi çerçevesinde, 2002'de önemli kazanımlar elde etmiştir. Prag Zirvesinde NATO üyeliğine davet edilmiş, Kopenhag Zirvesinde ise, 2004'te AB'ye tam üye olmaya hak kazanmıştır. NATO ve Avrupa Birliği üyelik perspektifi, dışpolitikalarımızı aynı ortak paydada buluşturmuştur. İki ülke arasında her alanda işbirliği yapılmasına zemin hazırlayan anlaşmalar büyük ölçüde tamamlanmıştır. Letanyo, NATO üyeliği hedefi çerçevesinde askerî yeteneklerini geliştirmeye çabalamakta ve bu bağlamda, ülkemizle de savunma alanında ikili anlaşmalar imzalamaktadır. Bu çerçevede, Letonya'yla, Şubat 1997'de Askerî İşbirliği Anlaşması, Şubat 1998'de Askerî Alanda Eğitim, Teknik ve Bilimsel İşbirliği Anlaşması, Temmuz 2000'de Savunma Sanayii İşbirliği Anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşmalar halen yürürlüktedir. Öte yandan, Gizlilik Dereceli Bilgilerin Karşılıklı Korunması Anlaşması üzerindeki müzakereler devam etmektedir. Bilindiği gibi, 12 Kuzey Atlantik ülkesini birleştiren Kuzey Atlantik Paktı Örgütü, NATO, 4 Nisan 1949'da kurulmuştur. İkinci Dünya Savaşı 1945'te sona erdiği zaman Avrupa'da bir bölünme olmuş ve Sovyetler Birliği Doğu Avrupa'da sınırlarını genişlettikten sonra, Almanya'nın doğusunu, Polonya, Çekoslovakya, Macaristan, Romanya, Bulgaristan gibi ülkeleri işgal ederek birer uydu devleti durumuna getirmiştir. 1945'te kurulan Birleşmiş Milletler, bu gibi oldubittileri önleyecek ve dünyada güvenliği sağlayacak bir etkinlik kazanamamıştır. Üstelik, Sovyetler Birliği, Güvenlik Konseyinde veto hakkını kötüye kullanmış, örgütü büsbütün etkisiz hale getirmiştir. ,Tabiî, bugün de Birleşmiş Milletlerin görevini hakkıyla yaptığını söylemek bana göre mümkün değildir. Bu durum karşısında, Sovyetler Birliğine karşı bir savunma sistemi kurulmasından başka çare kalmamıştır. İlk girişim, 5 Batı Avrupa devleti olan İngiltere, Fransa, Hollanda, Belçika ve Lüksemburg'tan oluşmuş ve bu devletler 17 Mart 1948'de Brüksel'de bir Batı Avrupa Birliği kurmuşlardır. Amerika Birleşik Devletleri Senatosu 11 Haziran 1948'de Senatör Wanderberg'in önerisi üzerine önemli bir karar almıştır. Bu kararla, Amerika Birleşik Devletleri Başkanına Birleşmiş Milletler Yasası uyarınca karşılıklı ortak ya da bölgesel nitelikte savunma paktları yapabilme ve Amerika Birleşik Devletlerinin Birleşmiş Milletler Yasasının 51 inci maddesine uygun biçimde ülkenin ulusal güvenliğine karşı silahlı bir saldırı durumunda tek başına ya da başka devletlerle birlikte yasal savunma hakkını kullanma isteğini açıklama yetkisini tanımıştır. Bunun üzerine Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Batı Avrupa Birliğinin 5 üyesi ile İtalya, Danimarka, Norveç, Portekiz ve İzlanda olmak üzere toplam 12 devlet, Washington'da 4 Nisan 1949'da NATO Savunma Paktını imzalamışlardır. Kore Savaşının 1950'de patlak vermesiyle en yüksek noktasına varan uluslararası gelişmeler, Batı ülkelerinin Sovyetler Birliğinin yayılmacı emellerinden duyduğu endişeleri haklı çıkarmıştır. NATO'ya üye devletler, ortak savunma vaatlerini yerine getirmek için gerek duyulan askerî yapıları oluşturmak yönünde çabalarını artırmışlardır. Avrupa hükümetlerinin isteği üzerine Avrupa'ya gelen Kuzey Amerika güçleri, Sovyetler Birliğini saldırgan tutumunun başarıya ulaşacağına dair düşüncesinden vazgeçirmeye yardımcı olmuştur. Zaman geçtikçe daha çok devlet ittifaka üye olmuş olup, 1952'de Yunanistan ve Türkiye'nin ittifaka katılmalarından üç yıl sonra Federal Almanya Cumhuriyeti, 1982 yılında da İspanya NATO'ya üye olmuşlardır. Fakat, bunun çok daha ötesinde, NATO, yalnızca var olmayı sürdürmekle kalmamış, ayrıca, kendi içine yeni üyeler, daha açık bir ifadeyle soğuk savaş sırasında anadüşmanı Varşova Paktının eskiden parçası olan ülkeleri de bünyesi içine almaya başlamıştır. Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü, siyasî ve askerî alanlarda işbirliği yaparak ortak güvenliklerini sağlama amacı güden 19 Kuzey Amerika ve Avrupa ülkesinden oluşan bir ittifaktır. Bu ittifakın temel amacı, üye devletler için müşterek savunma temin etmektir. Buna karşın, soğuk savaşın sona erdiği tarihten bu yana NATO, yapısını ve politikalarını hem Avrupa'nın genel güvenliğini artırmaya yardımcı olacak hem de müttefikler ile komşu ülkeler arasındaki siyasî diyaloglar için istikrarlı ve barış dolu bir ortam hazırlamaktadır. Genel güvenlik ortamında uzun zamandır sağlamaya çalıştığı bu iyileştirmeye yanıt olarak, ittifak, aynı zamanda eksorumluluklar da yüklenmiştir. Avrupa güvenliği için tehdit oluşturan bölgesel ve etnik çatışmalarla mücadele görevi de buna dahildir. 1994 yılında NATO "Barış İçin Ortaklık" adıyla yeni bir girişim başlatmıştır. Bu programın tasarlanma amacı, katılan ülkelerin demokratik bir toplumdaki uygun görevlerini yerine getirmelerini ve NATO'nun yönettiği barışı koruma operasyonlarına katılmalarını sağlamak için, silahlı güçlerini yeniden yapılandırmalarına yardımcı olmaktır. NATO, bunlara ek olarak, insanî yardım faaliyetlerinin eşgüdümü konusunda da aktif rol üstlenmektedir. İttifak, 1999 yılında açtığı Avrupa Atlantik Afet Yardımı Koordinasyon Merkezi sayesinde, doğal ve yapay afetler ile acil durum ve yardım operasyonlarını koordine etmektedir. NATO'nun Avrupa Atlantik Ortaklık Konseyi ve Barış İçin Ortaklık Programının katılımcılarından olan Letonya, Litvanya ve Estonya, NATO'ya aday ülkelerin üyelik hazırlıklarına yardımcı olmak amacıyla oluşturulan Üyelik Eylem Planına iştirak etmekte; ayrıca, ortak ülkelerin NATO'yla müşterek çalışabilirliğini sağlamaya yönelik planlama ve gözden geçirme sürecinde de yer almaktadırlar. Ankara'daki Barış İçin Ortaklık Eğitim Merkezinde düzenlenen eğitim faaliyetlerine, Letonya'dan da katılım olmaktadır. Bu kapsamda, 1998-2003 döneminde düzenlenen kurslara, toplam 21 Leton subay katılmıştır; ancak, anılan dönemdeki toplam kursiyer sayısının 3 067 olduğu dikkate alındığında, Letonya'nın katılımının oldukça sınırlı kaldığı görülmektedir. Barış için ortaklık yetkilileri, daha çok Letonyalı subayı ağırlamaktan memnuniyet duyacaklarını belirtmektedirler. NATO'nun gelişmesi, soğuk savaş sonrası özgür, demokratik ve bütünleşmiş bir Avrupa hedefinin gerçekleştirilmesi yolunda atılan en önemli adımlardan biridir. Soğuk savaş sonrasında serbest pazar ekonomisiyle desteklenen demokrasi ve insan hakları gibi ülkemizin de bağlı bulunduğu değerlerin Avrupa-Atlantik bölgesinde temel kazanabilmesi için, Orta ve Doğu Avrupa ile eski Sovyet coğrafyasındaki ülkeler için çeşitli programlar geliştirilmiştir. Bunlar, ittifaka katılma niyetinde olan ülkeleri NATO üyeliğine hazırlayan Üyelik Eylem Planı, eski Varşova Paktı içerisinde yer alan bütün ülkeleri müttefiklerle bir araya getiren bir istişare forumu olan Avrupa Atlantik Konseyi, bu ülkeleri askerî alanda NATO ile işbirliğine sevk eden Barış İçin Ortaklık Programları, Rusya ve Ukrayna'yla özel ortaklık ilişkileri ve işbirliğini düzenleyen NATO-Rusya Konseyi ve NATO-Ukrayna Komisyonu ile Güneydoğu Avrupa ülkeleri ve Akdeniz ülkeleriyle geliştirilen bölgesel ortaklık çalışmalarıdır. Bu programların ilk başarılı sonucu 1999'da alınmış ve Polonya, Çek Cumhuriyeti ile Macaristan NATO'ya üye olmuşlardır. Bilindiği gibi, NATO'nun 2002 yılında yapılan Prag Zirvesinde, soğuk savaş sonrası ikinci genişleme kararı alınmıştır. Bu karar sonucunda, Letonya, Estonya, Litvanya, Romanya, Bulgaristan, Slovenya ve Slovakya ittifaka katılım müzakerelerine başlamaya davet edilmişlerdir. Söz konusu ülkelerle katılım müzakereleri sonucunda hazırlanan Katılım Protokolleri 26 Mart 2003 tarihinde Brüksel'de gerçekleştirilen bir törenle imzalanmıştır. Soğuk savaş sonrasında özgürlük ve bağımsızlıklarını kazanan 7 Orta ve Doğu Avrupa ülkesi için 2004 yılında fiilen gerçekleşmesi planlanan NATO üyeliği bu ülkeler için büyük değer taşımakta ve savunma politikalarında bir önceliği oluşturmaktadır. Değerli milletvekilleri, genişlemenin stratejik bağlamda ülkemizi olumlu etkileyeceği düşünülmektedir. Bu olumlu paydaları birkaç sözcükle açıklamak istiyorum. Güneydoğu Avrupa ülkelerinden Romanya ve Bulgaristan'ın üyeliği dahilinde yaratılacak stratejik derinlikle, NATO'nun askerî harekât gereksinimleri açısından önemli kolaylıklar sağlanacaktır. Bununla beraber ittifakın Doğu ve Güneydoğu Avrupa'ya doğru genişlemesiyle, Avrupa-Atlantik güvenlik alanının doğu cephesi Baltıklar ve ülkemize doğru kayacak ve mevcut tehdit ve risk ortamında Türkiye'nin Atlantikötesi güvenlik ilişkilerinde stratejik önemi artacaktır.Ayrıca, ittifakın Balkanlar ve Karadeniz'e doğru genişlemesiyle, Türkiye'nin önem verdiği Karadeniz, Kafkaslar, Ortaasya bölgesine yönelmesi ve bu bölgelerdeki ülkelerin Avrupa Atlantik yapılarıyla bütünleşme imkânlarının artması söz konusu olacaktır. Değerli milletvekilleri, bu düşünceler ışığında, ülkemiz, Prag Zirvesinde ortaya çıkan genişleme kararına katılmış, NATO'nun genişlemesi Avrupa bütünleşme sürecinin önemli bir yönü olarak görülmüş olup, Kuzey Atlantik Antlaşmasına Letonya Cumhuriyetinin Katılımına İlişkin Protokolün onaylanmasının uygun ve yararlı olacağı düşüncesi doğmuştur. Bizim de bu düşüncede olduğumuzu belirtir, Yüce Heyetinizi saygıyla selamlarım. Teşekkür ederim. (CHP sıralarından alkışlar) --- **Kaynak gösterme:** Halil Akyüz (CHP, İstanbul). “Kuzey atlantık antlaşmasına letonya cumhuriyetinin katılımına ilişkin protokolün onaylanmasına ilişkin (s.s.230)”. TBMM Genel Kurulu, 14. Birleşim tutanağı, 5 Kasım 2003. Vekilpedia: https://vekilpedia.com/konusma/halil-akyuz-22-2003-11-05-kuzey-atlantik-antlasmasina-letonya-cumhuriyetinin-katilimina-iliskin (erişim: 1 Kasım 2026). Vekilpedia, TBMM’nin kamuya açık kayıtlarını derleyen bağımsız bir arşivdir; TBMM’nin resmî sitesi değildir ve yorum yapmaz.