# Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının uygulanıp uygulanmadığının incelenerek uygulanmayan kararların sakıncalarının saptanması amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi (10/1186)

- **Tür:** Meclis araştırması önergesi (TBMM 28. Dönem)
- **Esas no:** 10/1186
- **Tarih:** 25 Nisan 2024
- **İlk imza:** Meral Danış Beştaş (DEM Parti, Erzurum)
- **İmza sayısı:** 21
- **Son durum (TBMM):** Gündemde
- **TBMM kaydı:** https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Meclis-Arastirma-Onergesi-Detay/d16325a5-b0ed-4021-b399-018f1988a234
- **Vekilpedia:** https://vekilpedia.com/onerge/10-1186-avrupa-insan-haklari-mahkemesi-kararlarinin-uygulanip-uygulanmadiginin-incelenerek-uygulan

> 10/1186 esas numaralı meclis araştırması önergesi 25 Nisan 2024 tarihinde verildi; ilk imza: Meral Danış Beştaş (DEM Parti); 21 imza. Son durum (TBMM): Gündemde.

## Önerge metni

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından Türkiye'den yapılan başvurulara ilişkin verilen kararların kapsamı ve verilen kararların ne şekilde uygulandığı hususunun tespiti ve uygulanmayan kararların yarattığı sakıncaların araştırılması amacıyla Anayasanın 98 inci İçtüzüğün 104 üncü ve 105 inci maddeleri gereğince ekte sunulan gerekçe çerçevesinde Meclis Araştırması açılmasını arz ederim. 24.04.2024

GEREKÇE

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Sözleşme'ye taraf olan devletlerin iç hukuk uygulamaları ile birlikte demokratik işleyişlerini irdeleyen ve Sözleşme uyarınca yargı yetkisi verilmiş uluslar üstü bir yargı organı, bir mahkemedir. Mahkemenin yargı yetkisi, devlet başvuruları ile bireysel başvuruları kapsar. Öte yandan Mahkeme'nin görüş bildirme yetkisi de bulunmaktadır. Bu bağlamda, AİHS ve eki protokollerin yorumlanması ve uygulanmasından kaynaklı sorunları tespit ve yargı yetkisini haizdir.

Anayasa'nın 90'ıncı maddesinde "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır" ifadeleri yer almaktadır. Yani AİHM kararları bağlayıcıdır ve uymak zaruridir.

Taraf olunan anlaşma uyarınca AİHM'in etkisi, yalnızca ortaya çıkan hukuki uyuşmazlığın incelenmesi ve karara bağlanmasından ibaret olmayıp, sözleşmeye taraf olan ülkelerin sözleşme ile gerçekleştirmeyi taahhüt ettikleri kuralların güvence altına alınması noktasındadır. AİHM, ülkelerin yargı uygulamalarında hukuk dışına çıkmaları ve hak ve özgürlükler aleyhine tutum belirlemeleri halinde olası gelişmelere ve antidemokratik yöntemlere geçişte bir uyarı mekanizması işlevini de içinde barındırmaktadır. Taahhüt altına alınan hükümlerin dışına çıkılması halinde sistemden çıkarılma noktasına kadar varacak olan ağır yaptırımlara maruz kalınması gündeme gelecektir ki, bu durumun evrensel hukuk sistemlerinin dışına çıkılması ile eşdeğer olacağı açıktır.

Adalet Bakanlığı tarafından yapılan yılsonu değerlendirmesinde, Bakanlığın savunma görevini üstlendiği 2012 yılından itibaren başvuru sayılarının azaldığı ifade edilmiştir. Ancak bahse konu senelerde AİHM başvurularının önünü kesme amacı ile getirilen Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yönteminin de AİHM'e yapılan başvuru sayısını azalttığı bilinmektedir. Yine Bakanlığın aynı raporunda 2018 yılından itibaren başvuru sayılarındaki artışa da dikkat çekilmiş olup yıllara göre derdest başvuru sayısı; 2020 yılında 11.750, 2021 yılında 15.251, 2022 yılında 20.100, 2023 yılında 23.400"dür. 2023 yılında ise toplam 8.341 yeni başvuru yapıldığı kaydedilmiştir.

Tüm ülkeler açısından bakıldığında 2023 yılında, 23.400 derdest başvuru ile Türkiye'nin ilk, Rusya'nın (12.450) ikinci, Ukrayna'nın (8.750) üçüncü, Romanya'nın ise (4.150) dördüncü sırada bulunduğu görülmektedir. Kuşkusuz başvuru sayılarının, anılan ülkelerdeki demokrasi oranındaki azalmayı gösterdiği ve Türkiye'nin giderek daha baskıcı bir ülke haline geldiği realitesi ortadadır. 2023 yılında AİHM, Türkiye hakkında toplam 5.039 başvuruyu sonuçlandırmış; 72'sinde ihlâl kararı vermiştir. 4.927 dosyanın başvuru koşullarının taşımama nedeniyle reddedildiği bilinmekte olup, bu veriler, ihlal kararı verilen dosyanın, ihlal kararı verilmeyen dosyalardan 2 kat fazla olduğu gerçeğini ortaya koymaktadır. Bakanlığın, ihlal kararı oranlarını, başvuru şartlarını taşımayan dosyaları baz alarak düşük gösterme eğilimi söz konusudur. Oysa

72 ihlal kararı; Türkiye'nin demokratik kriterlere uymadığı, hukukun üstünlüğü ilkesini bertaraf ettiğinin açık izahıdır. Üstelik Türkiye'nin AİHM kararlarına dahi uymadığı bir durum ile yıllardır karşı karşıyayız. Nitekim Hollanda Parlamentosu, AB'nin Türkiye'yle Gümrük Birliği güncellemesi yapmasını Kavala ve Demirtaş'ın serbest bırakılması yönündeki AİHM kararlarının uygulanması şartına bağlayan tasarıyı kabul etmiştir. Bu kararın yaptırım niteliğinde olduğu şüphesizdir.

Demirtaş ve Kavala hakkında AİHM tarafından verilen ihlal kararlarının gereklerinin yapılmamış olması, anayasaya oaykınlığın (obizatihi (iktidar (tarafından gerçekleştirildiğinin kanıtı olarak önümüzde durmaktadır. Nitekim Avrupa Konseyi geçtiğimiz Aralık ayında Türkiye'ye, "hem AİHS'i hem de Türkiye Cumhuriyeti Anayasas'nı onurlandıracak şekilde" özgürlükleri sağlama çağrısında bulunmuştur. Avrupa Konseyi'nin icra organı olarak görev yapan Bakanlar Komitesi, ceza yargılama sisteminin de istismar edildiği vurgusunu yapmıştır. Ayrıca Komite'nin HSK'nin yapısının evrensel standartlara uymadığı ve değiştirilmesi gerekliliğine dair açıklaması da dikkat çekici olmuştur.

Türkiye'nin taraf olduğu AİHS hükümlerine ilişkin ihlal teşkil eden yargı pratiklerinin değerlendirilmesi ve AİHM kararlarının uygulanmamasının yaratacağı etkilerin ortaya çıkarılması ve hukuki krize dönüşen bu duruma acil çözüm üretilmesi sağlanmalıdır. Van Bean Gipkatrek 2 C OhU dde 9 |(Mehmei Kömik Diyacstml 18 . Kungo

---

**Kaynak gösterme:** Meral Danış Beştaş (DEM Parti, Erzurum). “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının uygulanıp uygulanmadığının incelenerek uygulanmayan kararların sakıncalarının saptanması amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi”. TBMM 28. Dönem meclis araştırması önergesi 10/1186, 25 Nisan 2024. Vekilpedia: https://vekilpedia.com/onerge/10-1186-avrupa-insan-haklari-mahkemesi-kararlarinin-uygulanip-uygulanmadiginin-incelenerek-uygulan (erişim: 15 Ekim 2026). TBMM kaydı: https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Meclis-Arastirma-Onergesi-Detay/d16325a5-b0ed-4021-b399-018f1988a234

Vekilpedia, TBMM’nin kamuya açık kayıtlarını derleyen bağımsız bir arşivdir; TBMM’nin resmî sitesi değildir ve yorum yapmaz.