# Diyarbakır'ın Kulp ve Batman'ın Sason ilçeleri arasında yapılması planlanan HES projesi için verilen ÇED raporuna ilişkin - **Tür:** Yazılı soru önergesi (TBMM 28. Dönem) - **Esas no:** 7/5471 - **Veren:** Serhat Eren (DEM Parti, Diyarbakır) - **Muhatap:** Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (Mehmet Özhaseki) - **Veriliş tarihi:** 18 Ekim 2023 - **Durum:** TBMM’nin kaydına göre süresi geçtikten sonra cevaplandı (verilişinden 103 gün sonra, 29 Ocak 2024) - **TBMM kaydı:** https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Yazili-Soru-Onergesi-Detay/b91ecb33-a663-47c7-909c-018b46f40d85 - **Vekilpedia:** https://vekilpedia.com/soru-onergesi/7-5471-diyarbakir-in-kulp-ve-batman-in-sason-ilceleri-arasinda-yapilmasi-planlanan-hes-projesi-ic > Serhat Eren (DEM Parti), 18 Ekim 2023 tarihinde 7/5471 esas numaralı yazılı soru önergesi verdi; muhatap: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. TBMM’nin kaydına göre süresi geçtikten sonra cevaplandı (verilişinden 103 gün sonra, 29 Ocak 2024). ## Önerge metni Aşağıdaki sorularımın Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki tarafından Anayasa'nın 98'inci ve İçtüzüğün 99'uncu maddeleri gereğince yazılı ol yanıtlanmasını arz ederim. Serhat Eren Diyarbakır Milletvekili Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 2014 yılında Diyarbakır'ın Kulp ilçesi Hamzalı Mahallesi ile Batman'ın Sason ilçesi Dicle Havzası arasında Zori çayı üzerinde yapılması planlanan Metin HES (Kayser Barajı) projesi için "ÇED Olumlu Kararı" vermiş, bu karara ilişkin bölgede yaşayan ve projeden etkilenen köylülerin Diyarbakır ve Batman İdare Mahkemelerine açmış oldukları dava sonucunda Diyarbakır ve Batman İdare Mahkemeleri malzeme ocakları, kırma eleme tesisi ve beton santrali projesi kapsamında hazırlanan imar planlarının hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle projeyi ve hazırlanan "ÇED Olumlu Kararı"nı iptal etmiştir. Metin HES (Kayser Barajı) projesi Diyarbakır'ın Kulp ilçesi ve Batman'ın Sason ilçesi sınırlarında Zori Çayı üzerinde yer almaktadır. Yapılacak barajın gövdesi ve göl aynası sınırları içerisinde orman arazileri, tarım alanı olarak kullanılan özel mülk arazileri, kısmen yerleşim alanları da bulunurken, baraj aksı/baraj gövde yeri ve göl alanında ise Kulp ilçesine bağlı Kayahan, Ayhan ve Hamzalı mahalleleri taşınmazları (orman arazisi ve özel mülkler) ile Sason ilçesi, Yücebağ/yıldız köyü, Çağlı köyü, Heybeli köyü ve Balbaşı köyü arazileri (orman arazisi ve özel mülkler) bulunmaktadır. Batman İdare Mahkemesi 14 Kasım 2022 tarihli kararında Sason İlçesi Dicle Havzası — Zori Çayı üzerinde yapılması planlanan Metin HES (Kayser Barajı)'nın faaliyete geçmesiyle yüksek oranda buharlaşma sebebiyle toprağın tuz oranı artarak verimliliğin azalacağı, temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılık olan Sason ilçesindeki HES projesiyle ilçedeki tarım ve hayvancılığın olumsuz etkileneceği, havzanın içme ve kullanma suyunun kaynağını oluşturan Zori Çayının atık suların karışmadığı temiz bir kaynak olduğu ve kendine özgü spesifik balık türlerini de barındırması hasebiyle korunması gerekli canlı türlerinin habitat bütünlüğü ve biyolojik çeşitliliği bakımından risk altında olacağı, kaynak suyunun proje kapsamında kullanılması ile kirliliğin önüne geçilemeyeceği ve içme suyu olarak kullanma imkanının kalmayacağı belirtmiştir. Ayrıca mahkeme tarihi çeşme ve köprü kalıntılarının proje sahasında yer alması sebebiyle kültürel mirasın yok olacağı, yapımı planlanan HES projesi zemin yapısını değiştireceğinden, aşırı yağmurların sel ve su basmalarını beraberinde getirerek yerleşim yerleri ile tarım arazilerini etkileyeceği ve doğal dengeyi bozacağı, nihayetinde dava konusu imar planlarının şehircilik ilkelerine, planlama esaslarına ve kamu yararına uygun olmadığı belirtmiştir. Diyarbakır İdare Mahkemesi ise geniş bir alanda yapılacak inşaat çalışmalarının ve patlamadan kaynaklı olarak bölgeye yayılacak toz emisyon miktarlarının olası çevreye etkilerinin tam olarak değerlendirilmemiş olması; ÇED raporunda, projenin etki alanında kalan tarla ve bahçe tarımı yapılan araziler üzerine olumsuz etkilerinin yeterince incelenmemesi, bölge hayvancılığı üzerindeki olumsuz etkiler ile alınacak önlemlere yer verilmemesi, proje inşası sırasında yapılacak patlatmalar ve malzeme nakliyesinden kaynaklanan toz oluşumunun tarımsal üretim miktarı ve tarım ürünleri kalitesi üzerine etkilerinin değerlendirilmemesi ve bölge halkının mağduriyetlerinin yeterince dikkate alınmaması nedeniyle 31 Mart 2023 tarihli kararında "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu" raporunun iptaline karar vermiştir. Ancak Diyarbakır ve Batman İdare Mahkemeleri kararına rağmen 6 Eylül 2023 tarihinde Diyarbakır Valiliği'ne ait resmi internet sayfasından yapılan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü-ÇED Olumlu Kararının Askıda İlan Edilmesi Hk adlı duyuruyla bakanlığın proje için yeni ÇED olumlu kararı çıkardığı görülmektedir. Bu bağlamda; 1. Diyarbakır'ın Kulp ile Batman'ın Sason ilçeleri arasındaki Zori Çayı üzerinde yapılması planlanan Metin HES projesi için Diyarbakır ve Batman İdare Mahkemelerinin iptal kararları varken, neden bakanlığınız yeniden ÇED sürecini başlatmıştır? 2. Diyarbakır'ın Kulp ve Batman'ın Sason ilçesinde yaşayan halkın projeye karşı olmasına rağmen ve mahkemelerce kamu yararına uygun olmadığı kararı verilen projenin ısrarla yapılmak istenmesinin gerekçesi nedir? 3. Santralin faaliyete geçmesi durumunda oluşacak yüksek buharlaşma sebebiyle toprağın tuz oranın artarak verimliliğinin azalacağı, bölgenin temel geçim kaynağı olan tarım ve hayvancılığın olumsuz etkileneceği, havzanın içme ve kullanma suyunu kirleteceğini ve spesifik balık türlerinin yok olacağını biliyor musunuz? 4. 2872 sayılı Çevre Kanunu'na da aykırı olan bu projenin iptal edilmesi için bakanlık olarak bir girişimde bulunacak mısınız? 5. Proje alanı içerisinde bulunan kültürel miras olan tarihi çeşme ve köprü kalıntılarını yok edecek, zemin yapısını değiştireceğinden aşırı yağmurların sel ve su basmalarını beraberinde getirerek yerleşim yerlerini ve doğal dengeyi bozacak, şehircilik ilkelerine ve planlama esaslarına aykırı bu projeye onay veren bakanlığınıza bağlı kurum ve kişiler hakkında idari soruşturma başlatacak mısınız? 6. Projenin yaratacağı ekolojik kıyımların ve yaşanacak mağduriyetlerin yerinde araştırılması için bakanlığınızca uzmanlardan oluşan bir heyetin görevlendirilmesi noktasında bir çalışmanız olacak mıdır? ## Bakanlığın cevabı SORULAR: 1. Diyarbakır'ın Kulp ile Batman'ın Sason ilçeleri arasındaki Zori Çayı üzerinde yapılması planlanan Metin HES projesi için Diyarbakır ve Batman İdare Mahkemelerinin iptal kararları varken, neden bakanlığınız yeniden ÇED sürecini başlatmıştır? 2. Diyarbakır'ın Kulp ve Batman'ın Sason İlçesinde yaşayan halkın projeye karşı olmasına rağmen ve mahkemelerce kamu yararına uygun olmadığı karan verilen projenin ısrarla yapılmak istenmesinin gerekçesi nedir? 3. Santralin faaliyete geçmesi durumunda oluşacak yüksek buharlaşma sebebiyle toprağın tuz oranın artarak verimliliğinin azalacağı, bölgenin temel geçim kaynağı olan tarım ve hayvancılığın olumsuz etkileneceği, havzanın içme ve kullanma suyunu kirleteceğini ve spesifik balık türlerinin yok olacağını biliyor musunuz? 4) 2872 sayılı Çevre Kanunu'na da aykırı olan bu projenin iptal edilmesi için bakanlık olarak bir girişimde bulunacak mısınız? 5) Proje alanı içerisinde bulunan kültürel miras olan tarihi çeşme ve köprü kalıntılarını yok edecek, zemin yapışım değiştireceğinden aşırı yağmurların sel ve su basmalarını beraberinde getirerek yerleşim yerlerini ve doğal dengeyi bozacak, şehircilik ilkelerine ve planlama esaslarına aykırı bu projeye onay veren bakanlığınıza bağlı kurum ve kişiler hakkında idari soruşturma başlatacak mısınız? 6) Projenin yaratacağı ekolojik kıyımların ve yaşanacak mağduriyetlerin yerinde araştırılması için bakanlığınızca uzmanlardan oluşan bir heyetin görevlendirilmesi noktasında bir çalışmanız olacak mıdır? CEVAPLAR: 1,2- 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun Çevresel etki değerlendirilmesi başlıklı 10. maddesinde; Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya Proje Tanıtım Dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve konuya ilişkin usül ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir." hükmü yer almaktadır. Bu bağlamda; "Metin HES (Kayser Barajı) Malzeme Ocakları, Kırma- Eleme Tesisi ve Beton Santrali" projesi ile ilgili olarak, Bakanlığımızca verilen 13.02.2014 tarihli ve 3358 sayılı "ÇED Olumlu Kararı hakkında Diyarbakır 3. İdare Mahkemesi'nin 22.01.2022 tarihli ve.2021/1320, K.2022/904 esas sayılı kararı ile ÇED Olumlu Kararında hukuka ve mevzuata uyarlık bulunmadığı sonuç ve kanaatine varıldığı belirtilerek ÇED Olumlu Kararı iptal edilmiş olup, bahse konu mahkeme kararında belirtilen gerekçeler kapsamında yeniden hazırlanan ÇED Raporu ile Bakanlığımızın 2009/7 Genelgesi kapsamında başvuru yapılarak ÇED süreci başlatılmıştır. Nihayetinde de 28.08.2023 tarihinde ÇED Olumlu Kararı verilmiştir. . 3- Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED), gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları içermektedir. Söz konusu proje için Bakanlığımızda yürütülen ÇED sürecinde, ÇED Yönetmeliği'nin 8. maddesinin (3). fıkrası kapsamında projenin konusu, türü ve proje için belirlenen yerin özellikleri dikkate alınarak, projeye ait dosyanın, proje kapsamında hazırlanacak olan her türlü bilgi ve dokümanın incelenmesi ve değerlendirilmesi amacıyla; ÇED Başvuru Dosyasındaki bilgiler de göz önünde bulundurularak; ilgili kurum ve kuruluş temsilcileri, Bakanlık yetkilileri ile proje sahibi ve/veya temsilcilerinden oluşan bir İnceleme Değerlendirme Komisyonu (İDK) kurulmuştur. Diyarbakır, Batman İlleri Kulp, Sason İlçeleri Dicle Havzası, Zori Çayı Üzerinde yapılması planlanan "Metin HES (Kayser Barajı) Malzeme Ocakları, Kırma- Eleme Tesisi ve Beton Santrali" projesi İDK komisyonu içerisinde Tarım ve Orman Bakanlığı (Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü), Diyarbakır Valiliği (İl Tarım ve Orman Müdürlüğü), Batman Valiliği (İl Tarım ve Orman Müdürlüğü),Batman Valiliği (İl Özel İdaresi o Başkanlığı), Diyarbakır Valiliği (İl Özel İdaresi Başkanlığı) yer almış olup, kurumlarca yetki ve sorumluluk alanında uygun görüş alınmıştır. 4,5,6- ÇED çalışmaları; 2872 sayılı Çevre Kanunu ile 5491 sayılı Çevre Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanuna istinaden çıkarılan Yönetmeliklerin ilgili hükümleri ve diğer mer'i mevzuat hükümleri çerçevesinde yürütülmektedir. Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED), gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları içermektedir. Çevresel Etki Değerlendirmesi sürecinde yapılması icap eden iş ve işlemleri belirleyen hukuksal düzenleme, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'dir. Yapılması planlanan projelere ait ÇED sürecinde tahsis edilen iş ve işlemler, mezkur yönetmeliğin hükümlerine uygun olarak tesis edilmektedir. --- **Kaynak gösterme:** Serhat Eren (DEM Parti, Diyarbakır). “Diyarbakır'ın Kulp ve Batman'ın Sason ilçeleri arasında yapılması planlanan HES projesi için verilen ÇED raporuna ilişkin”. TBMM 28. Dönem yazılı soru önergesi 7/5471, 18 Ekim 2023. Vekilpedia: https://vekilpedia.com/soru-onergesi/7-5471-diyarbakir-in-kulp-ve-batman-in-sason-ilceleri-arasinda-yapilmasi-planlanan-hes-projesi-ic (erişim: 15 Ekim 2026). TBMM kaydı: https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Yazili-Soru-Onergesi-Detay/b91ecb33-a663-47c7-909c-018b46f40d85 Vekilpedia, TBMM’nin kamuya açık kayıtlarını derleyen bağımsız bir arşivdir; TBMM’nin resmî sitesi değildir ve yorum yapmaz.