Hakkari ilindeki işsizlik sorununa yönelik yapılan çalışmalara ilişkin

Ülkemizde tarımsal üretimi artırmak, verim ve kaliteyi yükseltmek, sürdürülebilirliği sağlamak, kayıtlılığı artırmak ve çevreye duyarlı alternatif tarım tekniklerinin geliştirilmesini sağlamak amaçlarıyla, üreticilerimize tarımsal desteklemeler verilmekte, hibe programları uygulanmakta ve projeler yürütülmektedir.

Ülkemizde 2021 yılından bu yana uygulanan Tarım Arazilerinin Kullanımının Etkinleştirilmesi Projesi ile üretim planlaması ile uyumlu bir şekilde işlenmeyen, nadasa bırakılan veya işlemeli tarıma uygun olmayan arazilerin değerlendirilmesi, stratejik öneme sahip arz açığı olan hububat, baklagil ve yağlı tohumlu ürünlerde üretimin artırılması ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımının sağlanması amaçlanmaktadır. Bu amaca yönelik olarak kuraklığa dayanıklı çeşitlerin ekilişlerinin yaygınlaştırılması, üreticinin sertifikalı tohum kullanımına yönlendirilmesi için tohum, fide, fidan gibi girdilerde azami 9475 hibe yolu ile il tarım ve orman müdürlüklerince hazırlanan projeler hayata geçirilmektedir.

Ayrıca mera, yaylak ve kışlakların ıslah edilerek otlatma kapasitelerinin artırılması, ot kalitesinin iyileştirilmesi, toprak muhafaza tedbirleri uygulanarak erozyonun önlenmesi ve kaliteli kaba yem ihtiyacının karşılanması amacıyla Bakanlığımızca Çayır Mera Islah ve Amenajman Projeleri uygulanmaktadır. Bu kapsamda önergeye konu olan ilde 2024 yılı sonu itibariyle 407.877 dekar alanda toplam 9 adet Çayır Mera Islah ve Amenajman Projesi uygulamaya alınmıştır. 2025 yılında da 399.094 dekar alanda $ adet Çayır Mera Islah ve Amenajman Projesi uygulamaya alınmıştır.

Hakkari ili, Yüksekova ilçesinde bulunan 63 milyon m? su biriktirme hacmine sahip Dilimli Barajı Sulamasının sulama alanı toplam 75.050 dekardır. Projenin ilk kısmı olan Dilimli Barajı Sulaması 1.Kısım işinin 02.05.2024 tarihinde sözleşmesi imzalanarak yer teslimi yapılmıştır. Dilimli Sulaması 2.Kısım işi ise yatırım programında yer almakta ve |1.Kısmın tamamlanmasının ardından ihalesinin yapılması planlanmaktadır. Dilimli Barajı Sulaması 1. Kısım işi kapsamında bulunan 13.950 dekar tarım arazisi basınçlı modem sulama ile sulanacaktır.

Ayrıca, Hakkari ili merkez Bağışlı köyünde inşaatı devam eden Hakkari- Merkez Bağışlı Göleti ve Sulaması Projesi ile toplam 4.970 dekar tarım arazisi basınçlı modem sulamaya kavuşacaktır.

2011 yılından itibaren 42 ilde uygulanmakta olan IPARD Programı, 2024 yılından itibaren bütün illerimize yaygınlaştırılmıştır. 2024 yılında uygulanmasına başlanan ve önümüzdeki 7 yıl boyunca 81 ilde uygulanacak olan IPARD III Programı ile hayvansal ürünlerin üretimi (süt, kırmızı/beyaz et, meyve-sebze, su ürünleri) ve çiftlik faaliyetlerinin çeşitlendirilmesi (tıbbi ve aromatik bitkiler, arıcılık, kırsal turizm, katma değerli ürünler, yenilenebilir enerji, makine parkları) konularındaki yatırımlara 9075*e kadar hibe desteği verilmeye devam edilecektir.

Bu kapsamda Hakkari ilinde il irtibat ofisi kurulmuş, tefrişat sağlanmış ve personel görevlendirmesi yapılarak IPARD İl ilk çağrı döneminden itibaren proje kabullerine başlanmıştır. Bu projelerden inceleme işlemleri tamamlanarak seçilen ve hibe tutarı 28,8 milyon TL olan 10 proje sözleşme imzalanmak üzere onaylanmış ve 159 bin Avro hibe ödemesi gerçekleştirilmiştir. İnceleme süreçleri tamamlanarak uygun bulunacak diğer projelerin hibe ödemelerinin yapılmasına 2025 yılında devam edilecektir.

Ülkemizde tarım sektöründe verimliliği ve karlılığı artırmak, dijital tarım uygulamaları ve akıllı Strateji Geliştirme Başkanlığı sulama tekniklerinin yaygınlaştırılması için "Türkiye İklim Akıllı ve Rekabetçi Tarımsal Büyüme Projesi" kapsamında "İklim Akıllı Tarım Teknolojilerinin/Uygulamalarının Benimsenmesinin Teşvik Edilmesi Projesi" 81 ilde yürütülmektedir.

Bakanlığımız 81 ilde 2006 yılından bu yana uygulanmakta olan Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı kapsamında tarımsal ürünlerin işlenmesi, depolanması ve paketlenmesi konularında yeni tesis, tamamlama ve mevcut tesislerin kapasite artırımı ve teknoloji yenilemesine, tarımsal üretime yönelik sabit yatırım tesislerine, altyapı projelerine, bütçe imkanları ölçüsünde, hibeye esas proje tutarının KDV hariç "050'si hibe olarak verilmektedir.

Bakanlığımız tarafından, iklim değişikliğinin, nehir havzaları ölçeğinde, su kaynakları üzerindeki etkileri 2100 yılına kadar tespit edilerek, elde edilen neticeler ışığında uyum faaliyetleri belirlenmiştir. İklim değişikliğinin en önemli olumsuz etkilerinden biri olan kuraklıklara karşı hazırlıklı olunması ve kuraklık risklerinin olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilmesi maksadıyla ülkemizin tamamı için havza ölçeğinde Kuraklık Yönetim Planları hazırlanmıştır.

Ayrıca, kuraklıkta kriz yerine riskin yönetilmesi için "Kuraklık Tahmini ve Erken Uyarı Sistemi'nin kurulması çalışmaları 2024 yılında başlamış olup 2027 yılında tamamlanması hedeflenmektedir. Bu sistem ile kuraklık öncesinde tarım, içme suyu, turizm, Sanayi gibi su kullanan sektörlere gerekli uyarılar erkenden yapılarak kuraklık zararlarının en aza indirilmesi hedeflenmektedir.

Bakanlığımızca yürütülmekte olan Su Verimliliği Seferberliği kapsamında, 4 Mayıs 2023 tarihinde 2023/9 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile "Değişen İklime Uyum Çerçevesinde Su Verimliliği Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2023-2033)" yayımlanmıştır. Plan kapsamında tarımsal su kullanım verimliliğini artıran uygulamaların yaygınlaştırılmasıyla sulama randımanının 2030 yılına kadar 9660, 2050 yılına kadar 965 seviyesine yükseltilmesi hedeflenmekte olup tarımsal su verimliliği konusunda 10 adet ulusal strateji ve Tarımsal Su Verimliliği Eylem Planında önümüzdeki 10 yıl için takvimlendirilmiş 26 adet eylem www.suverimliligi.gov.tr internet sitesinden tüm kullanıcıların istifadelerine sunulmuştur.

Su kullanıcı örgütlerinin kurumsal kapasitesinin artırılması, kapalı sistemlerle suyun iletilmesi ve dağıtılması, tarla içi basınçlı sulama sistemlerinin kullanılması, yağmur suyu hasadı ile biriktirme yapıları oluşturulması, arıtılmış atık suların tarımda kullanılması, parsel bazlı sulama ölçümlerinin yapılması ve bitki su ihtiyacının gerçek zamanlı olarak belirlenmesi, suyun etkin kullanımı konusunda çiftçi eğitimlerinin yaygınlaştırılması, sulama zamanlamasının planlaması, gece sulaması ile buharlaşma kayıplarının önlenmesi tarımsal sulama verimliliğini artıran uygulamaların ve benimsenen politikaların başında gelmektedir.

Su verimliliği sisteminin kurulması, izlenmesi ve belgelendirilmesi maksadıyla 27.12.2024 tarihinde Su Verimliliği Yönetmeliği Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Yönetmelik 500 hektar ve üzeri tarım işletmeleri için su verimliliği sistemlerinin kurulması ve izlenmesi için kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır. Tarımsal işletmeler su kullanım performanslarına göre yönetmelik kapsamında Mavi, Yeşil ve Turkuaz olarak üç seviyede düzenlenen su verimliliği belgeleri ile sınıflandırılmaktadır.

Söz konusu çalışmalar Hakkari ili de dahil ülkemizdeki tüm illerimiz için yapılmakta olup bu çalışmalar ile su kaynaklarının verimli kullanılması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması hedeflenmektedir.

Strateji Geliştirme Başkanlığı

8760 sayılı "2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılık Desteklemelerine İlişkin Karar" ile 8859 sayılı "2025-2027 Yıllarında Yapılacak Bitkisel Üretime Yönelik Desteklemeler ile Diğer Bazı Tarımsal Desteklemeler İlişkin Karar" Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Yeni destekleme modeli kapsamında; söz konusu Kararlar ile hem bitkisel üretim hem de hayvansal üretim planlanırken, ülkemizde su kısıtı yaşanan alanlar belirlenmiş ve üretim planlaması belirlenen alanlara uygun şekilde yapılmıştır.

Su kısıtı olan bölgelerimiz dikkate alınarak bu bölgelerimizde planlamaya uygun bitkisel ve hayvansal üretim yapan çiftçi ve yetiştiricilerimize ilave destekler verilecektir. e Tarımsal üretim planlanması kapsamında tarımsal yeraltı su kısıtı olan 11 ilin 52 ilçesinde; sulu tarım arazilerinde suyun verimli ve etkin kullanımını sağlamak amacıyla münavebeye uygun ve suyu az tüketen aspir, fiğ, mercimek, nohut yem bezelyesi, arpa, buğday ve ayçiçeği (yağlık) üretimi yapan üreticilerimize temel ve planlı üretim desteğine su kısıtı desteği verilerek mazot ve gübre maliyetinin 96100'ü karşılanacaktır. e Su kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması amacıyla ikinci ürün mısır (dane/Silaj) ekilişine izin verilmeyecektir. e Sulu tarım arazilerinde aynı ürünün art arda üç defa ekilmesine izin verilmeyecek, en az dörtlü münavebe uygulanacaktır. e Tarımsal yeraltı sularının yetersiz seviyede ve su kısıtı olduğu belirlenen 52 ilçede damla sulama ile sulanan alanlar hariç dane mısıra destekleme ödemesi yapılmayacaktır. e Su kısıtı olmayan, mera vasfı ve kaba yem üretim potansiyeli yüksek olan süt ve besi havzası olarak belirlenen illerde bulunan yetiştiricilere temel desteğe ilave destek verilecektir.

2007 yılından itibaren Bireysel Sulama Sistemleri Yatırımları Desteği kapsamında 9050 hibe desteği verilmektedir.

Ayrıca üreticilerin tarımsal üretime yönelik kredi/finansman ihtiyaçlarının uygun koşullarda karşılanması amacıyla, 8038 ve 8039 sayılı Cumhurbaşkanı Kararları kapsamında 01.01.2024- 31.12.2026 tarihleri arasında Ziraat Katılım Bankası A.Ş. ile T.C. Ziraat Bankası A.Ş. ve Tarım Kredi Kooperatiflerinden 28 farklı konuda 94625-94100 aralığında Hazine faiz/kâr payı destekli yatırım ve işletme kredi/finansmanı kullanımı yapılabilmektedir. Kararlar kapsamında;

Basınçlı sulama sistemleri ve tarımsal yenilenebilir enerji yatırımlarına 15 milyon TL üst limite kadar 0100'e varan faiz/kâr payı desteği sağlanmaktadır. e Hayvancılık, kanatlı sektörü ve su ürünleri sektöründe yatırım ve işletme kredi/finansman kullandırımlarında yenilenebilir/atık enerji kullanımına ilave 945, e Bitkisel üretim konularında işletme kredi/finansman kullandırımlarında basınçlı sulama sistemi kullanımında ilave 9410, e Kapalı ortamda bitkisel üretim konusunda yatırım ve işletme kredi/finansman kullandırımlarında yenilenebilir/atık enerji kullanımına ilave "020, yatırımlarda yağmur suyu hasatı değerlendirildiğinde ilave 9010, faiz/kâr payı desteği sağlanmaktadır.

Hakkari il ve ilçelerinde üretici ihtiyaç ve talepleri alınarak İl Yayım Programına işlenmekte ve her ay düzenli olarak program kapsamında eğitimler verilmektedir. Eğitimler genel itibariyle budama, aşılama, basınçlı sulama yöntemleri, etkin ve verimli su kullanımı ve ev ekonomisi yönetimine uygun konular üzerinde düzenlenmektedir.

Strateji Geliştirme Başkanlığı

2015-2023 yılları arasında Kadın Çiftçilere Yönelik İl Özel Projeler Programı ile kadın çifiçilerin eğitimlerle mesleki beceri kazanmaları sağlanarak, tarımda kadın istihdam oranı ve girişimcilik kapasitelerinin artırılması, bölgesel kalkınmaya katkı sağlanması amaçlanmıştır. Bu kapsamda, 2016 yılında "Süs Bitkisi Yetiştiriciliğinde Kadın Çiftçiler Projesi (Şehrin Gülümseyişleri Projesi)" ile, Hakkâri ili ve çevresinde süs bitkisi yetiştiriciliğini yaygınlaştırarak (iç mekân-dış mekân-saksı çiçekçiliği) ilin bu alandaki ihtiyaçlarına, yerel ve kamusal alanların peyzaj sorununa süs bitkisi yetiştiriciliği ile katkı sunulması, kadın çiftçiler için kurulacak süs bitkisi yetiştiriciliği tesisi ile bölgede ekonomik anlamda bir canlılığın sağlanması amaçlanmıştır. Bu kapsamda İŞKUR, Türkiye Ziraat Odaları Birliğinin ortak protokolü ve halk eğitim müdürlüğünün destekleri ile il tarım ve orman müdürlüğünce 2 ayrı eğitim yapılmıştır. Temel dış mekân bitkileri ve süs bitkileri fidesi yetiştiriciliği eğitimine 50 kadın çiftçi katılım sağlayarak sertifika sahibi olmuştur. Projede eğitim alan kadın çiftçiler ile 25 ortaklı "Çiçeklerin Özü Kadın Girişim, Üretim ve İşletme Kooperatifi" kurulmuştur. 25 kadın çiftçinin istihdama katılımları sağlanarak yaklaşık 1 dekar alanda 2 adet modem sera ile ilin ihtiyaçları doğrultusunda aktif bir şekilde süs bitkisi üretimi yapılmıştır. Kurulan seranın sürdürülebilirliğini sağlamak ve yararlanıcı kadın çiftçi sayısını artırmak için proje paydaşı Doğu Anadolu Proje Bölgesi Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından 2. sera kurulmuştur. Kooperatif faaliyet alanlarını çeşitlendirerek aktif olarak çalışmalarına devam etmektedir.

2018 Yılında "Hakkâri Havzasında Organik Tarımın Kadın Çiftçiler ve Aileleri ile Geliştirilmesi Projesi ile, organik tarım yapan çifiçilerin pazarlama, üretim ve işleme konularında bilgi sahibi olmaları amaçlanmıştır. Bu kapsamda 40 kadın çiftçi İŞKUR?dan sertifikalı eğitim almıştır. Projenin en önemli çıktısı olarak kadın çiftçiler ve ailelerinin organik olarak ürettikleri; bitkisel-hayvansal ürünler ile organik işlenebilir sebze ve meyvelerin işlenerek katma değerlerinin arttırılması, markalaşması ile yerel ekonominin canlandırılması amacıyla "Organik Tarım Evi" kurulmuştur. Organik Tarım Evi Yüksekova'da faaliyet yürüten Demeter Tarımsal Kalkınma Kooperatifi ile yapılan protokol ile kooperatif bünyesinde işletmeye açılmıştır. Projede eğitim alan 15 kadın çifiçi bu alanda istihdam edilmiştir.

Tarımsal yeniliklerin kadın çiftçiler tarafından öğrenilmesi, uygulanması ve kadın odaklı yaygınlaştırılmasının sağlanması için Bakanlığımıza bağlı Araştırma Enstitüsü Müdürlükleri ve il müdürlükleri iş birliği ile 2015 yılından itibaren "Kadın Çiftçiler Tarımsal Yeniliklerle Buluşuyor" programı yürütülmekte ve bu program kapsamında tarımsal yayım projeleri gerçekleştirilmektedir.

2025 Yılı Yatırım Programı kapsamında Bakanlığımıza gönderilen "Hakkari Safran Yetiştiriciliğini Geliştirme Projesi" ile safran yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılması sağlanarak kadın üreticilere yeni bir ekonomik kaynak oluşturulması hedeflenmektedir. Proje kapsamında Hakkari'de 3 kadın çiftçiye 0,5 dekardan toplam 1,5 dekar alanda safran yetiştiriciliği alanı oluşturulacaktır. Proje kapsamında Hakkari Merkez ve Yüksekova'da 45 kadın üreticiye safran yetiştiriciliği konusunda eğitim verilecektir.

Hakkari ilinde son 2002-2024 yılları arasında çifiçilere yönelik il yayım programı, projeler, eylem planları vb. etkinlikler kapsamında gerçekleştirilen 6.863 eğitim ve yayım faaliyetine 75.678 kişi katılmıştır. Faaliyetler çiftçilerin ve potansiyel yararlanıcıların taleplerine uygun olarak planlanmakta, planlama yapılırken üst politika belgelerindeki stratejik hedefler de göz önüne alınmaktadır.

Bakanlığımız koordinasyonunda Hakkari merkeze 15 km uzaklıkta 1600 m rakımda Durankaya beldesi, Avaharık yaylasına 150.000 TL bütçe ile Sistematik Sağım Alanlarının Kurulması projesi gerçekleştirilmiştir. Proje ile sağım yapan kadın üreticilere (Berivanlara) ve hayvanlara Strateji Geliştirme Başkanlığı ortalama 1.250 koyunun sağıldığı gölgelik sundurma ile bayan ve erkek için tuvalet ve banyo yaptırılmıştır. Sağım yapan kadınların çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve sağılan sütün güneş ile temasının minimize edilerek daha hijyenik koşullarda süt üretimi amacı ile sistematik sağım alanlarının kurulması temin edilmiştir. Hakkâri yaylalarına her yıl komşu illerden göçerler ile gelen 350 bin ile 400 bin arasında küçükbaş hayvan ile birlikte göçer hayvancılık yapan çiftçilerin de projeden faydalanması sağlanmıştır.

8760 sayılı 2024-2026 Yıllarında Yapılacak Hayvancılık Desteklemelerine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı kapsamında hayvansal üretim, su ürünleri üretimi, tarımsal araştırma ve geliştirmenin desteklenmesine ilişkin hususlar düzenlenmiştir.

Hayvansal üretimde yeni destekleme programı temel hayvancılık ve ürün geliştirme destekleri olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. e Temel hayvancılık destekleri; büyükbaş hayvancılık, küçükbaş hayvancılık, atık, arıcılık ve ipek böceği faaliyetlerinin desteklenmesinden oluşmaktadır. Aile işletmeleri, genç ve kadın yetiştiriciler, birinci derece örgüt üyesi ile planlama bölgeleri gibi yönlendirici kriterleri sağlayan yetiştiricilere temel destek tutarına ilave destek verilmektedir. Ayrıca suni tohumlama, soy kütüğü, yerli sperma, ari işletme, sürü yöneticisi (çoban) gibi verimlilik kriterlerine ilave destek sağlanmaktadır. e Ürün geliştirme destekleri; çiğ süt, besilik erkek sığır (karkas), tiftik üretimi desteklerini kapsamaktadır. Aile işletmeleri, genç ve kadın yetiştiriciler, birinci derece örgüt üyesi ile planlama bölgeleri gibi yönlendirici kriterleri sağlayan üreticilere temel destek tutarına ilave destek verilmektedir. Ayrıca ari işletme, kendi tankında soğutma, örgüt üzerinden pazarlama, karkas ağırlığı, kaliteli tiftik ve sözleşmeli üretim gibi verimlilik kriterlerine ilave destek verilmektedir.

Yeni destekleme modeli ile ilk defa;

" oOğlak ve kuzuya temel destek ödemesi, e Genç ve kadın yetiştiriciye ilave destek, e Aile işletmelerine temel destek oranında ilave destek, e Doğduğu aile işletmesinden kesime giden erkek sığırlara ilave destek, e Gezginci arıcılık yapanlara ilave destek ve " Birinci derece örgüt üyesi yetiştiricilere ilave destek verilmektedir.

Ayrıca planlı üretim bölgelerinde uygun üretim yapanlara ilave destek ve her buzağıya temel destek ödemesi yapmak suretiyle üreten herkesin destek alması sağlanmaktadır.

Yeni destekleme modeli ile birlikte hayvancılık işletmelerinin ekonomik açıdan güçlü, dirençli ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşması hedefiyle sübvansiyonlu kredilerde; kadınlara, gençlere ve planlı üretim bölgelerine ilave indirim uygulanmaktadır. Bu sayede geleceğimizin teminatı gençlerimiz ve ailemizin temel direği olan kadınlarımızın üretimde kalmalarına imkân sağlanmaktadır.

Yeni destekleme modelinde su ürünleri desteklerinde, yetiştiricilere her bir teknik kriter için temel destek tutarına ilave destek verilecek, küçük ölçekli balıkçılık desteği "043-100 arasında artırılacaktır. Balıkçı gemisi sahibi veya ortağı kadınlara küçük ölçekli balıkçılık desteği 9435 Strateji Geliştirme Başkanlığı daha fazla ödenmektedir.

"Tarımsal işletmelerin fiziki varlıklarına yönelik yatırımlar" tedbiri altında hayvansal üretim (sığır ve manda et ve süt üretimi, küçükbaş hayvan, broyler, hindi ve kaz üretimi ile yumurta tavukçuluğu) için ahır, ağıl yapımı ve modermizasyonuna ile kümes modernizasyonuna hibe desteğiyle birlikte, makina ekipman desteği de verilmektedir.

"Tarım ve Balıkçılık Ürünlerinin İşlenmesi ve Pazarlanması ile İlgili Fiziksel Varlıklara Yönelik Yatırımlar" tedbiri kapsamında süt ve süt ürünlerini işleme ve pazarlama, et ve et ürünlerini işleme ve pazarlama, su ürünlerini işleme ve pazarlama, meyve ve sebze işleme ve pazarlama ve yumurta işleme sektörlerinde işletme yapımı, modernizasyonu ve makine ekipman alımı için destek verilmektedir.

Hakkâri il ve ilçelerinde sulama ve hayvan içme suyu amaçlı gölet yapılması düşünülen yerlerde gerekli etüt çalışmaları yapılarak, tespit edilen aks yerlerinin hidrolojik ve Jeolojik yönden uygunluğu araştırılıp, uygun bulunması halinde rapor çalışmalarına başlanacaktır.

Bakanlığımız tarafından verilen tarımsal desteklemeler, uygulanmakta olan hibe programları ve projeler ile mevcut üreticilerin tarımsal işgücünde devamlılığının sağlanmasının yanı sıra genç üreticilerin de tarımsal istihdamda kalması hedeflenmektedir.

İbrahim YUMAKLIBakan