Hakkari'nin Yüksekova ilçesinde yapılması planlanan HES projesinin çevresel etkilerine ilişkin

İLİŞKİN SORULAR VE CEVAPLARI

SORULAR Colemerg'in Gever (Yüksekova) ilçesinde bulunan ve bölgenin en zengin su kaynakları arasında yer alan Oramar bölgesinden Zap Nehri'ne akan Rübareşin Deresi üzerinde Ceykan Enerji Üretim A.Ş. tarafından 45 MW kurulu gücünde HES kurulacağı, toplam bedeli 325 milyon TL olan proje kapsamında yalnızca baraj ve santral değil, aynı zamanda kırma-cleme-yıkama tesisi ile hazır beton santrali de kurulacağı haberleri basına yansımıştır. Kırma, eleme, yıkama tesisinde yıllık 400 bin ton malzeme işlenmesi planlanan projenin tamamlanması durumunda yoğun hafriyat, toz ve gürültü kirliliğine yol açacak olan proje geri dönüşü mümkün olmayan doğa tahribatına yol açacaktır. Yıllık 85,93 GWh enerji üretimi hedeflenen proje kapsamında, Rübareşin Deresi üzerinde temelden 57 metre yüksekliğinde silindirle sıkıştırılmış beton (SSB) beton dökülecek. HES'te toplanacak su, 5,60 metre çapında ve yaklaşık 265 metre uzunluğunda çelik kaplı tünele alınacak. Tün" bitiminde çap 5,10 metreye düşürülecek ve bir vana odası tesis edilecek. Su, buradan sonra 131,25 metre uzunluğunda ve 5,10 metre çapında cebri boru ile 995 metre kuyruk suyu kotunda Ç bulunan santral binasına aktarılacak. Enerjisi akman suyun daha sonra tekrar dere yatağına bırakılacağı ancak bu süreçte dere yatağının büyük bölümünün ise susuz kalması tehlikesi ile karşı karşıyadır.

Gever'in Şitazin köyü içerisinde geçen Sergen Deresi üzerinde de SMS Yatırım şirketi tarafından Buhara Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) kurulacak projenin maliyeti ise yaklaşık 144 milyon TL. Sergen Deresi üzerinde kurulacak santralin gücü 8,200 MWm-7,954 MW olan projede yıllık 20,315 GWh enerji üretimi öngörülmektedir. Sergen'de kurulacak HES ile birlikte derenin sınırlan içerisinden geçtiği Şitazin, Kılavuz. Tasalan, Besitke, Danida, Baştazin, Akar, Suratlı, Ayir ve Haciyan köyleri ekolojik bir tahribat ile birlikte su sorunu karşı karşıya kalacaktır. 9 köyün sınırlarındaki Sergen Deresi bölge halkı için içme suyu, tarım ve hayvancılığın temel kaynağı konumundadır.

Rübareşin ve Sergen dereleri üzerine kurulacak HES'lerin suya erişim kısıtlamasına neden olmasının yanı sıra hayvancılık ile uğraşan bölge sakinlerini olumsuz etkileyecek, bölgenin ekolojik dengesini ise geri dönülmez biçimde tahrip edecektir. Seçim bölgede hali hazırda faaliyette olan 4 Hes projesi bulunmakta, 6 , Santral'in ise önlisans çalışmaları tamamlanmıştır, 7 santral ise planlama aşamasındadır. Bütün bu € planlamaların bölge halkına herhangi bir faydası olmadığı gibi bu projeler, bölgedeki tarım ve hayvancılığın sona ermesine, ekolojik dengenin bozulmasına, bitki çeşitliliğinin azalmasına ve aynı zamanda zorunlu göçe sebep olmaktadır. Bu bağlamda yöre halkının temel ihtiyaçları göz önünde bulundurularak bu projelerin yaratacağı çevresel tahribatın gözden geçirilerek hareket edilmesi elzemdir.

Bu bağlamda;

DRübareşin ve Sergen Dereleri üzerinde yapılması planlanan HES projelerine ilişkin ÇED raporu hangi kriterlere göre verilmiştir. bu raporlar kamuoyu ile paylaşılmış mıdır?

2)Söz konusu projenin yaratacağı tahribata ilişkin derinlikli araştırmalar yapılmış mıdır?

3)Rübareşin ve Sergen Dereleri üzerinde kurulacak HES'lere ilişkin bölge halkının ve sivil toplum kuruluşlarının görüşleri alınmış mıdır, görüşleri alınmışsa hangi tarihte, hangi yöntemle ve kimlerle alınmıştır?

4) Yaşanacak olası tahribata, göç, bitki örtüsü ve hayvan çeşitliliğin yok olması, tarım ve hayvancılığın bitmesine ilişkin Bakanlığınızca alınan önlemler nelerdir? o)Kırma, eleme, yıkama tesisinde yıllık 400 bin ton malzeme işlenmesi planlanan projenin tamamlanması 'durumunda oluşacak yoğun hafriyat, toz ve gürültü kirliliğine ilişkin Bakanlığınızca alman tedbirler nelerdir?

6)Enerjisi alınan suyun daha sonra tekrar dere yatağına bırakılması sürecinde dere yatağının büyük bölümünün ise susuz kalması tehlikesine ilişkin Bakanlığınızca alınan tedbirler nelerdir?

'7)Sergen'de kurulacak HES ile birlikte derenin sınırlan içerisinden geçtiği Şitazin. Kılavuz, Tasalan, Besitke, Danida, Baştazin, Akar, Suratlı, Ayir ve Haciyan köylerinin yaşayacağı su sorununa ilişkin Bakanlığınızca ne tür önlemler alınmıştır?

8)Kurulacak Hes'lerle birlikte söz konusu bölgede yaşanacak göçlere ilişkin Bakanlığınız bir planlaması bulunmakta mıdır?

9)İklim krizi, kuraklık ve su rejimindeki değişiklikler dikkate alınarak bu projelerin uzun vadeli sürdürülebilirliğine ilişkin bir değerlendirme yapılmış mıdır?

10)Projeler kapsamında acele kamulaştırma kararı alınmış mıdır? Alındıysa hangi taşınmazları kapsamaktadır?

11)Bölge genelinde hâlihazırda faaliyette olan, ön lisans almış ve planlama aşamasındaki HES projelerinin kümülatif çevresel etkisini değerlendiren bütüncül bir çalışma yapılmış mıdır?

CEVAPLAR Bilindiği üzere, gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin Ge belirlenmesi, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesi ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları kapsayan çevresel etki değerlendirmesinin (ÇED) yasal dayanağı 29.07.2022 tarihli ve 31907 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliği'dir. Söz konusu Yönetmelik muhtevasında yer alan ek listeleri ile faaliyetler sınıflandırılmış ve bu doğrultuda kapsamı belirlenen faaliyetlere/projelere ÇED Başvuru Dosyası/Proje Tanıtım Dosyası hazırlanmak suretiyle ÇED süreçleri başlatılmaktadır.

ÇED süreci başlatılan projelerle ilgili olarak yine ÇED Yönetmeliğinde tarif edildiği üzere- halkın bilgilendirilmesi ve sürece katılımı başlığı altında ÇED sürecinin başlangıcından sonuna kadar, halkı proje hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerilerini almak üzere paydaş katılım planında detayları belirlenen her türlü etkinliği, (broşür, tanıtıcı film, resmi duyuru, toplantı, bilgilendirme ofisi ve benzeri), içeren çalışmalar yapılmaktadır. Her bir projenin yeri, türü ve özellikleri göz önünde bulundurularak ÇED süreci içerisinde yapılacak çalışmalara mevzuatla yetkileri ve ihtisas konular belirlenmiş

Ç kurum/kuruluşların kendi görev alanlarına giren konulardaki görüşleri ve teknik yönlendirmeleri doğrultusunda süreç yürütülmektedir.

Tüm komisyon üyesi kurum/kuruluşların görüşlerinin olumlu olması halinde "ÇED Olumlu" kararı verilmekte, fakat komisyon üyesi kurum/kuruluşlardan bir tanesinin bile faaliyetin mevzuat açısından olumsuz olduğunu bildirmesi durumunda ise aşamasına bakılmaksızın ÇED süreci sonlandırılmaktadır. Ayrıca projelerle ilgili ÇED kararları intermet üzerinden süresiz olarak ilan edilmekte ve projelere ilişkin hazırlanan ÇED Raporlarına internet üzerinden ulaşılabilmektedir.