İzmir'in Aliağa ilçesine söküm için gelen gemilere ve asbeste karşı alınan önlemlere ilişkin

Aliağa'daki gemi söküm faaliyetleri uzun yıllardır çevre ve işçi ihlalleri sebebiyle tartışma konusu. Aliağa'da sadece tehlikeli atık madde ve asbestli gemi söküm yapılmamakta. Örneğin sökülmek üzere İzmir'e getirilen Angola bandıralı Kuito isimli yüzer petrol rafinerisinin radyoaktif madde yüklü olduğu söküldükten sonra anlaşıldı. Radyasyon denetimi yapılmadan sökülen geminin, gemi söküm firmasının günlük denetim yapması için sözleşme yaptığı firmanın noter tasdikli ihtarnamesiyle ortaya çıktı. Gemide radyoaktif madde bulunduğunu sökülmeden önce Çevre Mühendisleri Odası (ÇMO) İzmir Şubesi açıklamıştı. Geminin Türkiye karasularına girmeden durdurulması ve denetlenmesi uyarısı gerektiği belirtilmiş, İzmir Barosu Kent ve Çevre Komisyonu ile birlikte Çevre Mühendisleri Odası geri dönüşümün iptali istemiyle açtığı davayı gören İzmir 3. İdare Mahkemesi yürütmeyi durdurma kararı vermişti. Dönemin Aliağa Kaymakamı Bayram Yılmaz, 2015 yılında gemide radyoaktif madde olduğuna dair herhangi bir belgenin mevcut olmadığını Kuito"nun ülke için büyük bir ekonomik kazanç olduğunu söylemişti. Kuito Felaketinden 7 yıl sonra bu sefer Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, Grieg Green'in hazırladığı rapora dayanarak Sao Paulo Gemisi'nde sadece 9,6 ton asbest olduğunu söyleyerek asbesti küçümsemiş sonradan doğru olmayan raporla kamuoyunu manipüle etmişti.

Sök Denizcilik de dahil 8 tersane 2018'den bu yana AB listesinde yer alıyor. Ancak bu standartların kâğıt üzerinde olduğu aşikar. CHP İzmir Milletvekilinin Sâo Paulo ile ilgili soru önergesine dönemin Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum'un verdiği yanıta göre 2016'dan itibaren 2021'e kadarki 5 yılda 714 gemi sökülmüş ve toplam 74 bin 226 ton toplam tehlikeli atık bertaraf edilmiş ki bu tehlikeli atıkların 242 tonu asbestli. Tam da bu nokta da alana yönelik çalışma yürüten uzmanlar sadece bir gemide bin ton asbest olma olasılığından söz ederken Bakanlık yaptığı açıklamada "son beş senede sökülen 714 gemide yaklaşık 242 ton asbestin mk 9cak. 202U 9999 bulunduğunu" söylemiştir. Kuşkusuz bu resmi bir veri. Demek ki bertarafa bu kadar asbest gitmiş. Bu noktada geri kalanın nerede olduğu sorusu ön plan çıkmıştır.

2023'ün Aralık ayında Brüksel merkezli NGO Shipbreaking Platform (STK Gemi Söküm Platformu) Türkiye'de Gemi Geri Dönüşümü başlıklı çok kapsamlı güncel veriler içeren bir rapor yayınladı. Rapor, gemi söküm faaliyetlerinin yürütüldüğü, bölgedeki çelik fabrikalarına hurda sağlayan ve İzmir'in Aliağa ilçesinde yer alan 22 tesisi mercek altına alıyor. Türkiye, Hindistan, Pakistan ve Bangladeş'ten sonra dünyadaki 4'üncü büyük gemi geri dönüşüm endüstrisine sahip. Aliağa'da 28 farklı arsada faaliyet gösteren 22 aktif gemi geri dönüşüm tesisi bulunuyor. Çevre ve doğal alanları, halk sağlığını hiçe sayan gemi söküm işlemiyle adeta dünyanın zehirli atıklarının taşındığı merkezlerden biri haline getirilen Aliağa'da Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının verilerine göre 2009-2023'e son 10 yılda 1505 adet gemi sökümü yapıldı. Bu sökümler sonunda 10 milyon 813 bin gros tonluk başta asbest olmak üzere sağlığa zararlı atık ortaya çıktı. Bu dönemde en fazla gemi sökümü, 281 adetle 2012 yılında gerçekleştirildi. Sökülen en yüksek gros ton ise, 2020 yılında 1,776 milyon olarak gerçekleşti. Raporda, uydu görüntülerinden tespit edilen gemi söküm tesislerin kullandığı katı atık döküm alanları en önemli bulgulardan biri olarak kayıtlara geçti.

Aliağa'daki gemi söküm tesisleri hem çevre lisansından hem de ÇED sürecinden muaf. Bu da büyük bir çevresel denetim boşluğu yaratıyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı her yıl tesislere Gemi Söküm İzni veriyor olsa da bu izin verilirken hangi kriterlerin nasıl kontrol edildiği açık değildir. Bakanlıkların yürüttüğü izin süreçleri ve verdiği izinler kâğıt üzerinde kalıyor; gerçek bir değerlendirme içermiyor. Gemi söküm faaliyetlerini denetleyecek ve standartlaştıracak hukuksal bir çerçeve bulunmuyor. Kısacası asbest yönetimi başlı başına büyük bir sorun. Resmi belgelerde de asbest söküm miktarlarına ilişkin çelişkiler var.

Tesislerdeki kapasitenin ölçülmesinden Aliağa Ticaret Odası yetkilidir. Ancak Ulaştırma Bakanlığı tarafından verilen Gemi Söküm Yetki Belgesi'nde tesis kapasitesi belirtilmediği gibi kapasitenin nasıl ölçüldüğüne dair net bir bilgiye de ulaşılamamaktadır. Ulaştırma Bakanlığı'nın tesis kapasitelerinin 2017"den bu yana arttığını gösteren verileri ile AB denetimlerine sunulan veriler karşılaştırıldığında, kapasite bildirimlerinin her zaman tutarlı olmadığı görülmektedir. Bir tesisin kapasitesi, çalışan sayısı, kesim işlemi sırasında kullanılan teknikler, ekipmanlar ve atık yönetim planlarına göre belirlenir. Gemi geri dönüşüm sektörü son yıllarda makineleşmeyle kapasitesini neredeyse iki katına çıkarmış olsa da tesislerin kesim alanlarının ve tesislerde kullanılan tekniklerin büyük ölçüde değişmediği düşünüldüğünde, artan kapasitenin nasıl hesaplandığı belirsizliğini korumaktadır. Asbest söküm prosedürleri iç hukukta gayet net bir şekilde özetlenmiş olsa da bu prosedürler gemi geri dönüşüm sektöründe her zaman gerektiği gibi uygulanmıyor.

Bu bağlamda;