Gıda Güvenliği Kurumunun Kurulmasına Dair Kanun Teklifi

Endüstriyel tarımla birlikte günümüzün modern tarımında tarım ilaçları (pestisitler) yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Ancak bu tarım ilaçları kullanılırken, hem ürünün hastalık, zararlı ve yabancı otlara karşı korunması hem de insan ve çevreye olumsuz etkileri birlikte değerlendirilmelidir. İnsan ve çevre sağlığı için önem arz eden kimyasal madde kalıntılarının başında pestisitler gelmektedir. Pestisit kullanımı sadece insan sağlığı açısından değil doğal hayat açısından da büyük riskler içermektedir. Pestisit kullanılmasının bebek ve çocuklar başta olmak üzere insan sağlığı için ciddi riskler oluşturduğu, biyoçeşitlilik kaybına, toprak ve su varlıklarında kimyasal kirlilik sorunlarına yol açtığı belirtilmektedir. İnsan sağlığı açısından pestisit kullanılmasının yarattığı en önemli sorun pestisitlerin kullanım sonrası gıdalarda, özellikle de meyve ve sebzelerde kalıntı bırakmasıdır.

Günümüzde 500'den fazla çeşidi bulunan tarım ilaçlarının (pestisitlerin) toksik etkileri kimyasal yapılarına göre farklılık göstermektedir. Denetimsiz bir şekilde kullanılan tarım ilaçları, halk sağlığında; zehirlenmelere, alerjik etkilere ve kanser gibi ölümcül hastalıklara yol açmaktadır. Besinler yoluyla insanlara bulaşabilen tarım ilaçlarına anne sütünde bile rastlanmıştır.

Gıda güvenliği, birincil üretim aşamasından (bitkisel üretim, hasat, bakım, sulama, hayvan sağlığı, hayvanların aşılanması, tükettikleri yemlerin kontrolü ve nakliyatları vb.) tüketiciye ulaşana kadar tüm aşamaları kapsar. FAO'ya göre (Food and Agriculture Association of the United Nations: Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü) gıda güvenliği "gıdalarda tüketicilerin sağlığına zarar verebilecek tehlikelerin bulunmaması veya kabul edilebilir düzeyde olması" anlamına gelmektedir. Ayrıca, "gıda güvenliğinin tarımsal üretimden hasaı, işleme, depolama, dağıtım, hazırlık ve tüketime kadar her aşamada besin zincirinin güvenli kalmasını sağlamada kritik bir rolü vardır"

Gıda güvenliği, yani gıdaların üretim zincirinden hasat, işleme, depolama, dağıtım, hazırlığa ve tüketime kadar gıda zincirinin her aşamasında güvenli kalmasını sağlamak, yiyecekleri güvende tutmak çiftlikte başlayıp tüketici ile biten karmaşık bir süreçtir. Bu kapsam gıda zincirinin tüm yönlerini denetlemek, riskleri tespit etmek, gıda güvenliği konusunda küresel bakış açısıyla gıda güvenliğini destekleyici faaliyetlerin sürdürülmesi ve tüketicilerin sağlığını korumak için gerekli konuları kapsamaktadır. Gıdaların kalitesi ve güvenliği, tarımsal üretim, işleme, nakliye, gıda üretimi ve tüketiminin karmaşık zincirine dahil olan tüm bileşenlerin çabalarına bağlıdır. Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) açıkça belirttiği üzere gıda güvenliği çiftlikten sofraya ortak bir sorumluluktur. Besin zincirinde gıda kalitesini ve güvenliğini sağlamak işletim prosedürlerini ve işlemlerin amaçlandığı şekilde yapılmasını sağlamak için izleme prosedürlerini gerektirir.

Anayasanın 172. Maddesi "Devlet, tüketicileri koruyucu ve aydınlatıcı tedbirler alır, tüketicilerin kendilerini koruyucu girişimlerini teşvik eder." demektedir. Dolayısıyla, Sosyal devlet olmanın önemli bir gereği de güvenilir gıdaya erişimin sağlanmasıdır. Mevcut yasalar, yönetmelikler ve kurumlara rağmen, denetimlerin ve yaptırımların yetersizliği ve bürokratik işleyişin yavaşlığı nedeniyle gıda güvenliği sağlanamamaktadır. Küresel Gıda Güvenliği Endeksi'nin en son açıkladığı 2022 yılı sonuçlarına göre Türkiye listede Vietnam, Ürdün ve Ekvador'dan sonra 65.3 puanla Gıda Güvenliğinde 49'uncu sırada yer almaktadır. Türkiye'de gıda güvenliğine dair yapısal çözümler sunmayan mevcut yasal düzenlemeler Gıda Güvenliğinin yeterli oranda sağlayamamıştır.

Türkiye'den yurt dışına gönderilen binlerce ürün gıda güvenliği standartlarını karşılayamadığı için her yıl geri gönderilmektedir. Başta Avrupa birliği gıda güvenliği kurumu RASFF olmak üzere yurt dışında gıda güvenliği ve denetiminden sorumlu kurumlar Türkiye'den gelen ürünleri pestisitler (tarım ilaçları) başta olmak üzere belirli kimyasalların standartların çok üstünde bulunması gibi çeşitli uygunsuzluklar nedeni ile kabul etmemektedir. Yurt dışına mevcuttaki en iyi ürünlerin gönderilmesine karşın ortaya çıkan bu iade durumları göz önünde bulundurulduğunda, zaten önemli bir kısmı çoktan iç piyasaya denetimsiz bir şekilde dağıtılan ürünlerin halk sağlığını nasıl etkilediği ve artan kanser vakalarındaki rolünün olup olmadığına dair akıllara ciddi soru işaretlerini getirmektedir.

Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine dair 5179 sayılı kanun gıda güvenliğinin sağlanmasında denetim başlığında Tarım ve Orman Bakanlığının gıda kontrol hizmetleri veya doğrulanması için yapılan işlemleri içermektedir. 5179 sayılı kanuna göre "Gıda maddelerinin ve gıda ile temas eden madde ve malzemelerin gıda güvenliği, hijyen ve kalite analizlerini yapmak üzere, Bakanlıkça yetkilendirilecek kamu ve özel laboratuvarlar kurulabilir." ibaresi yer almaktadır. Yine 5179 sayılı kanunun 14. Maddesine göre "Üretilen veya ithal edilen gıda maddesinin, sağlığa zararlı olabileceği ihtimalinin belirmesi durumunda, söz konusu gıda maddesinin pazara sunumu, kullanımı ve ithalatına ilişkin gerekli tedbirler alınır." ibaresi yer almaktadır. Ancak Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülen gıda denetimleri, sadece gıdaların pazarlandığı aşamada gerçekleşerek sınırlı kalmaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesinde veya özel laboratuvarlarda gıda denetimi konusunda çalışmaların olmaması veya yapılan laboratuvar gıda analizlerinin kamuoyu ile paylaşılmaması gıda denetimlerinin ne kadar sınırlı olduğunu açıkça göstermektedir. Dolayısıyla insan sağlığı açısından risk oluşturabilecek gıdaların laboratuvar analizlerinde incelenmesi ve analiz sonuçlarının kamuoyuna paylaşılması gerekmektedir.

Gıdalardaki mikrobiyolojik ve kimyasala tehlikelerin ortadan kaldırılması, gıda güvenliği konusunda mevcut sistemdeki eksikliklerin giderilmesi, bilimsel ve teknolojik uygulamalar ile gıda güvenliğinin sağlanması, gıda kaynaklı halk sağlığı problemlerin ortadan kaldırılması için kimyager, kimya mühendisi, biyolog, veteriner hekimler, gıda mühendisleri ve gıda teknikerlerinin tüm süreçte, yeterli sayıda ve etkin biçimde görev yapmasını sağlayacak, bilimsel kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde, bağımsız bir organ olarak çalışan bir Gıda Güvenliği Kurumuna ivedilikle ihtiyaç vardır.