Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Sağlanmasına Yönelik Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

Eşitsizliğin her türlüsünün ortadan kaldırılması ve herkesin dil, din, ırk, siyasal düşünce, cinsiyet kimliği ve cinsel yönelim farkı gözetmeksizin temel insan hak ve özgürlüklerinden eşit biçimde yararlanmasının evrensel bir değer olduğu kabul edilmektedir. Toplumda eşitsizliklerin en yaygın biçimlerinden biri ise toplumsal cinsiyet eşitsizliğidir. Türkiye'de toplumsal cinsiyet eşitsizliğini sürdüren düzenlemelerden biri de Türk Medeni Kanunu'nun

187. maddesinde yer alan soyadıyla ilgili hükümdür.

Soyadı, kişinin şahsına sıkı sıkıya bağlı bir hak olmakla birlikte, yürürlükteki düzenlemelerle kadınlar evlenme veya boşanma gibi durumlarda soyadını değiştirmek zorunda bırakılmaktadır. Medeni Kanun'a göre soyadı, her durumda bir erkek üzerinden tanımlanmakta olup bu erkek kadının babası ya da eşidir. Bu durum, kadının kimliğini erkeklerin soyuyla tanımlamaya devam eden cinsiyet eşitsizliğini pekiştirmektedir. Soyadının toplumsal cinsiyet perspektifiyle ele alınmamasının kendisi zaten tartışmalı bir durumken, bu kural toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanmasının önünde büyük bir engel teşkil etmektedir. Nitekim, Medeni Kanun'un 187. maddesi, soyun erkeğe dayandığına dair bu anlayışı pekiştirerek hukuki zeminde de eşitsizliği kurumsallaştırmaktadır.

Kadının soyadı meselesi, 1995 yılında 29865/96 başvuru numaralı Ünal Tekeli-Türkiye davası ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşınmıştır. AİHM, 16 Kasım 2004 tarihli kararıyla Türk Medeni Kanunu'nun 187. maddesini Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne aykırı bularak

Türkiye aleyhine ihlal kararı vermiştir.

Anayasa Mahkemesi de 22 Şubat 2023 tarihli ve E: 2022/155, K: 2023/38 sayılı kararıyla Türk Medeni Kanunu'nun 187. maddesini iptal etmiş, iptal kararının Resmi Gazete'de yayımlandıktan dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar vermiştir. Bu karar, 28 Nisan 2023 tarihinde, 32174 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Benzer şekilde, kadının nüfus kütüğünün evlilikle eşinin kütüğüne nakledilmesi ve boşanma durumunda yeniden eski kütüğüne dönüşmesi uygulaması da cinsiyet eşitsizliğini derinleştiren başka bir örnek teşkil etmektedir.

Anayasa Mahkemesi'nin Türk Medeni Kanunu'nun 187. maddesini iptal kararı, toplumsal cinsiyet eşitliği açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Mahkeme, evli kadınların soyadını eşitlik ilkesine aykırı şekilde yalnızca eşlerinin soyadını alarak veya eşlerinin soyadı önünde önceki soyadlarını kullanarak belirleyebilmesini öngören düzenlemeyi, erkeklere sağlanan haklarla karşılaştırıldığında cinsiyet temelinde ayrımcılık içerdiği gerekçesiyle Anayasa'ya aykırı bulmuştur. Bu karar, kadınların kimlik haklarına yönelik sistematik eşitsizliklerin giderilmesi yolunda bir adım atılmasını sağlamış, evlilikte soyadı kullanımında kadınların eşit ve özgür bir şekilde karar verebilmesi için yasal dayanak oluşturmuştur. Karar doğrultusunda, TBMM'nin sadece bu düzenlemeyi değil, soyadıyla ilgili tüm kanun maddelerini toplumsal cinsiyet eşitliğine uygun hale getirecek kapsamlı bir reform yapması beklenmekte idi.

Anayasa Mahkemesi kararının ardından, TBMM'nin yeni bir düzenleme yapma süresi 28 Ocak 2024'te dolmasına rağmen Kasım ayında Adalet Komisyonu'na 2/2258 esas sayısıyla gelen ve kamuoyunda 9. yargı paketi olarak bilinen kanun teklifinin 15. maddesinde iktidar, kadının soyadına dair bir düzenleme yapmaya çalışmıştır. Türk Medeni Kanunu'nun 187, maddesinin şu şekilde değiştirilmesi teklif edilmiştir: "Kadın, evlenmekle kocasının soyadını alır. Şu kadar ki; kadın evlendirme memuruna veya daha sonra nüfus idaresine yapacağı yazılı başvuruyla kocasının soyadı önünde önceki soyadını da kullanabilir. Kadının soyadı, kendi soyadı ile önceki kocasının soyadından oluşuyorsa kadın bu soyadlarından sadece birisini evleneceği kocasının soyadının önünde kullanabilir."

Oysa maddenin önceki hali ile kanun teklifindeki öneri arasında anlam ve sonuç bakımından bir değişiklik olmayıp, Anayasa Mahkemesi kararına uygun bir değişiklik teklif edilmemiştir. Anayasa Mahkemesi'nin kararını tamamen işlevsiz kılan, kararın amaç ve gerekçelerine aykırılık taşıyan bir düzenleme yapılarak iptal edilen yasa maddesi yeniden yasalaştırılmak istenmiştir. Özetle, verilmiş karara rağmen "Kadın kendi soyadını kullanamaz" denmeye devam edilmiştir.

Pakette teklif olunan maddenin gerekçesi: "Anayasamızın 41. maddesinde ailenin Türk toplumunun temeli olduğu kabul edilmektedir. Ailenin önemi değerlendirildiğinde, anne ve babanın ayrı ayrı soyadı kullanmaları, çocuk üzerinde olumsuz etkiler doğurabilecek, çocuğun hangi soyadını kullanacağı ayrı bir tartışma konusu haline gelecektir. Bu durum, Türk toplumunun temeli olan aile bütünlüğüne zarar verebilecektir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilen kanun hükmü yeniden düzenlenerek evlenen kadının kocasının soyadını alacağı, ancak dilerse kocasının soyadının önünde önceki soyadını da kullanabileceği, kadının soyadı, kendi soyadı ile daha önceki kocasının soyadından oluşuyorsa bu soyadlarından sadece birisini evleneceği kocasının soyadının önünde kullanabileceği hüküm altına alınmaktadır." şeklindedir.

Bu gerekçe, son 20 yıldan fazladır muhafazakâr politikalarla kadını yalnızca "aile" kurumunun içine sıkıştırmayı amaçlayan, kadını tek başına ve eşit bir birey olarak görmeyen AKP iktidarının özeti niteliğindedir. Bu zihniyet, iktidarı süresince kadınların yasal ve toplumsal kazanımlarını hedef alırken bir yandan da değişen zaman ve kadınların mücadelesi sonucu elde edilen kazanımları yasal güvenceye almayarak kadın düşmanı politikalarını sürdürmektedir.

Muhalefetin etkin bir şekilde bu teklife karşı çıkmasıyla yasa maddesi Genel Kurul'da teklif metninden çıkarılmıştır. Ancak hâlâ Anayasa Mahkemesi kararının gereği yerine getirilmemiş, gerekli düzenleme yapılmamıştır. Anayasa'nın yürürlükteki 10. maddesi, "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin yasalar önünde eşittir" ilkesini düzenlemektedir. Kadın erkek diye ayrım gözetilmeden herkesin eşit haklara sahip olduğunu garanti eden bu maddeye göre, devlet bu eşitliğin hayata geçirilmesini sağlamakla yükümlüdür. Ancak mevcut düzenlemeler, bu yükümlülüğün gereği olarak eşitlikçi bir zemin oluşturmayı başaramamıştır.

Bunun yanı sıra, iktidarın Anayasa Malıkemesi kararının lafzına ve ruhuna aykırı yeni bir düzenleme teklif etmesi de yine mümkündür. Yapılması gereken, işbu kanun teklifindeki düzenlemenin yapılarak kadınların kendi soyadını tek başına kullanması ve aynı zamanda kadınların kütükte kendi kaydını koruması veya yeni bir aile kütüğü açılmasının mümkün hale getirilmesidir.