Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu toplantısındaki konuşma

NEVROZ UYSAL ASLAN (Şırnak)Teşekkürler Sayın Başkan.

Komisyon üyelerini ve burada bulunan Müdür Yardımcısı ve bürokratları selamlayarak başlıyorum.

TİGEM'in hesaplarını, faaliyetlerini değerlendiren teknik bir mesele Sayıştay raporları üzerinden gidiyor ancak bu kurumun sahip olduğu toprak, üretim kapasitesi, birikim çiftçinin üretimde kalmasına ne kadar katkı sunuyor, ne kadar katkı sunmuyor? Maalesef ki son yıllardaki üretim, çiftçilerin yaşadığı sorunlar, ekonomik krize paralel her ne kadar sizin kurumun doğrudan sebep olduğu sorunlar olmasa da maalesef ki bu kurumun var olduğu imkânların da çiftçinin üretimde kalmasına çok bir katkı sunduğu konusunda yetersiz olduğunu söyleyebilirim. Çiftçinin tohuma, yetiştiricinin damızlık hayvana uygun koşullarda ulaşabilmesi, küçük aile işletmelerinin varlığını sürdürebilmesi temel bir meselemiz olarak en başından beri ifade edildi. O nedenle de sadece biz değil, buradaki tüm partiler TİGEM'in çalışmasını önemsiyor. Muhalefet şerhimizde küçük aile işletmelerinin desteklenmesi ve yerli ırkların korunması, kamu kaynaklarının etkili biçimde denetlenmesi meselesini vurguladık, tekrar vurguluyoruz. Bu konuda Komisyon üyemizin yapmış olduğu ekonomik ve rakamlarla ilgili soruları tekrar etmeden geçeceğim. Benim için önemli olan mesele, bu denetim bulgularının ya da çalışma alanlarının ilim olan Şırnak'la ilgili meselesi çünkü Şırnak'ın ilçeleri farklı üretim koşullarına sahip; Cizre, Silopi, İdil'de bitkisel üretim ihtiyaçları daha yoğunluktayken, Beytüşşebap, Uludere'de hayvancılıkla ilgili ihtiyaçları daha çok gözeten planlama gerekiyor ancak bu yönlü bir genel planlama ve strateji olmadığını ifade edebilirim.

2023 ve 2024 yıllarında Şırnak'ta ilçeler bazında kaç üreticiye, hangi çeşitlerden, kaç ton sertifikalı tohum ulaştırdınız? TİGEM'in sitesine baktığımızda, 3 ayrı merkezde bayi olduğu ifade ediliyor ancak aktif olarak çalışması ve satışlarıyla ilgili birçok tartışma ve denetimlerle ilgili eksiklik var. 2025 ve 2026'daki bu rakamlar nasıl değişti? Yararlananların ne kadarının gerçekten küçük aile işletmesi olduğu, ne kadarının ticari anlamda üretim yapan kişiler olduğuna ilişkin bir tartışmalı durum da var. Sadece Şırnaklı çiftçi değil tabii ki tüm çiftçiler fiyattan, nakliye ve satış noktalarına erişim sorunlarıyla ilgili birçok meseleden ifade ediyor ancak siz TİGEM olarak bu sorunların erişilme sorunlarıyla ilgili bir araştırma yaptınız mı? Kooperatif ve üretici örgütlerle birlikte ekim döneminde uygun maliyetlerle teslimat sağlayabilecek programlarınız ne kadar etkin? Kuraklık ve yüksek sıcaklık koşullarına uygun tohumların belirlenmesi ve üreticiye ulaştırılması konusunda Şırnak'ta hangi saha çalışmalarını yaptınız? Çünkü 2023, 2024, 2025'le ilgili, buğdayla ilgili bir sunum vardı burada ancak Şırnak'ta buğday, mercimek ve birçok meselede kuraklık nedeniyle çok ciddi bir zarar olduğu ve bu zarar eden üreticilerin bazılarının da sizden tohum alan üreticiler olduğunu biz biliyoruz. Bununla ilgili Tarım, Orman Bakanlığıyla birçok kere istişarede bulunuldu, Birlik bir görüşme yaptı, bu zararlarının sağlanacağına ilişkin ziraat odalarına bir taahhüt verildi ancak aradan iki yıl geçti, bu taahhüt yerine getirilmedi, burada bir kez daha hatırlatmak isterim. Tarım Orman Bakanlığının yetkilisi de sanırsam var olan kişiler arasında adı geçiyor, bu meseleyi hatırlatmak isterim.

Sunumda yer alan Kırsalda Bereket Hayvancılığı Destek Projesi meselesini biz çok önemsiyoruz. Kimi rakamlar paylaştınız, 8.397 yetiştiriciye bildirim yapıp 1.584 yetiştiriciye ilişkin yüksek sayıda bir damızlık sığır rakamı ifade ettiniz ancak Şırnak'ta olan bir tartışma: Hak sahibi olmakla yani asil olarak hak sahibi olmakla bunlara erişim, teslim almayla ilgili birçok sorun olduğu ifade edildi bizlere. Teslimat bekleyen, finansman sağlamayan, bu nedenle süreçten ayrılan yetiştiricilerle ilgili bir açıklama yapılmasını bekliyoruz. 2025'te 106 işletme asil, 159 işletmeyle ilgili yedek yer almış Şırnak'ta ancak biraz önce Vekilimiz sordu "Satışlardaki hayvanlarla ilgili fiyatı neye göre belirliyorsunuz?" diye. Şırnak'ta bunu almaya hak sahibi olanlara şu dendi: "Iğdır'ın Aralık ilçesindeki Kazımkarabekir İşletmesinden bu hayvanlar teslim alınacak ve nakliye ücretlerini de kendileri karşılayacak." diye ifade edildi. Şimdi siz hayvancılığı teşvik etme, bu konudaki destek anlamında bunu yapıyorsunuz ama fiyat anlamında ciddi anlamda bir fark meselesi olmadığını, üstüne üstlük Iğdır gibi Şırnak'tan kilometrelerce uzak bir meseleye nakliye fiyatlarının da kendilerinin teslim alması gerektiği bir şey ifade ettiniz. Bu, aynı zamanda hak sahipliği meselesinde de bir kriz yarattı. Çalışma biçimiyle fiiliyatta Şırnak'ta yaşayan duruma ilişkin hâlen bir çözüm bulunamadığının bilgisi geldi bize, bu cevaplanırsa açıkçası sevinirim. Şırnak'ta başvuran ile teslim alan kişilerin sayısı kaç? Hak sahibi olduğu hâlde hayvan bedeli, krediye erişim ve nakliye meselesi nedeniyle yararlanamayan üreticilerle ilgili bir projeniz var mı? Bir çözüm geliştirdiniz mi? Küçükbaş projesinde 2026-2028 döneminde 150 bin hayvan dağıtımının planlandığı, bugüne kadar da 245 yetiştiriciye 24.500 hayvan teslimi yapıldığı ifade edildi. Bu teslimatın ne kadarı Şırnak'a yapıldı? Beytüşşebap, Uludere küçükbaş hayvancılıkla geçinen yerlerimiz, özellikle kaç yetiştirici ve hayvanı kapsadığını sormak isterim.

Bir de şöylesi bir eleştirimiz var açıkçası TİGEM'in bu çalışması sırasında, şöyle: Bu bir kamu kaynağı ve kamu kaynağı çalışmaları yürütülen bu projelerde bir partiye ya da bir milletvekilinin kişisel yardımı ya da desteğiymiş gibi yerellere yansımasının önlemini ne şekilde ele alıyorsunuz? Teslimat süreçlerinde Şırnak'ta, Beytüşşebap'ta, Cizre'de bazı mahallelerde özellikle kadınlara dönük destek mahiyetinde yapılan bu küçükbaş teslimatlarında bir partinin teslimatıymış gibi yansıyan görüntüler yansıdı, açıklandı. Bu konuda TİGEM'in yani hem yerel hem de merkezi olarak bunun böyle yansımaması konusunda bir güvencesi ya da bir önleme projesi var mı? Gençleri bu üretime dâhil etmek, aile işletmelerini güçlendirmek meselesinde Şırnak'ta kaçı kadın, kaçı genç kişi bunlardan yararlandı? Teslim edilme meselesiyle ilgili sorunu söyledik.

Bir de yem giderleri, hayvan sağlığı ve bakım meselesinde şöyle bir sorun meselesi ortaya çıkıyor: Var olan tercihlerin bölgesel olarak yetiştirilen hayvanlarla uyumlu olmaması meselesiyle ilgili bir şey bizlere iletildi. Bu konuda herhâlde başvuru yapan kimi bayiler ya da işletmeler olduğu da ifade edildi ama bugüne kadar bir sonuç alamamışlar. 2018'de Şırnak'ta yürütülen 300 koyun projesi -bugüne kadar belki burada daha önce konuşuldu, bilemiyorum, bizim sürecimizle beraber söyleyeceğim- bu projeyle ilgili birçok iddia var yerel basında ifade edilen, bununla ilgili önerge de verilmiş geçmiş dönemlerde. Bu projenin fiiliyatta gerçekleştiği ancak 300 koyun gibi gösterilen projede 4 yetiştiriciye 800 küçükbaş hayvan teslim edildiği, ayrıca 37 üreticinin başvurusunun kabul edilse de teslimatların yapılmadığı meselesiyle ilgili varsa bir bilgi burada almak isterim.

Yine, Şırnak il Tarım Müdürlüğü 2 Haziran 2025'te bir duyuru yapmış Kırsalda Bereket Hayvancılığına Destek Projesi kapsamında. Bu projeyle ilgili teslimatlar yani yaklaşık bir buçuk yıl gibi bir süre geçti, hâlen gerçekleşmediğini açıkçası tekrar soruyorum:

BAŞKAN MUSTAFA SAVAŞToparlayalım Sayın Aslan.

NEVROZ UYSAL ASLAN (Şırnak)Vekilimiz DEDAŞ elektrik meselesiyle ilgili şeyi söyledi, ben tekrar etmeyeceğim, belki doğrudan bizim çalışma alanımıza girmeyecek diyeceksiniz ama üreticiye teslim ettiğiniz tohumun çiftçiye ulaşması kadar o tohumun üretime erişmesi de aynı zamanda sizin takip etmeniz gereken bir mesele. O nedenle, Şırnak'ta, Cizre'de, Silopi'de İdil'de üreticinin, çiftçinin sulama için kullandığı depoların elektrik erişimi nedeniyle DEDAŞ tarafından elektrik kesintisiyle yaşadığı bir dönem var. 2 milyondan 3 milyona kadar para cezası kesilen çiftçiler var. Bununla ilgili valilikle, kaymakamlıklarla birçok kere görüşme gerçekleştirdi çiftçiler, bizler de bu görüşmelerin bir kısmından haberdarız. Bununla ilgili bir teknik meseleyle hallolacağı söylendi ama bir yıl geçti, bu borçlarla ilgili silinme gerçekleşmedi, icra süreçleri başlatıldı bazı yerlerde ve bunlar aynı zamanda sizlerin tohum teslim ettiğiniz üreticiler olduğu için en azından var olan bu üreticinin tohumu yetiştirmedeki sorunlarla ilgili bir koordinasyon, kurumlarla ilgili bir girişiminiz, bu sorunların çözümüyle ilgili, fiili sulama koşullarıyla ilgili bir planlamanız var mı diyorum.

Teşekkürler.