Yok olma tehlikesi altındaki dillerin korunması için alınması gereken önlemlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana uygulanan "tek dil, tek millet" politikaları Türkiye'de birçok dili asimilasyona uğratmış ve bazı dillerin tamamen kaybolmasına neden olmuştur. 2016 sonrası dönemde bu baskılar daha da artmış, anadilinde yayın yapan basın organları, eğitim kurumları ve kültürel merkezler kapatılmıştır. Kayyımlarla birlikte yerel yönetimlerde anadilinde hizmet sunumu engellenmiş, çok dilli tabelalar kaldırılmıştır. Seçmeli ders uygulamaları fiilen etkisiz hale getirilmiş, eğitimi destekleyecek kurumsal altyapılar oluşturulmamıştır. Mahkemeler, hapishaneler ve hastaneler gibi kamu hizmetlerinde anadilinde hizmet verilmemektedir.

Yapılan araştırmalar, Türkiye'de anadillerin yeni nesiller arasında hızla kullanım kaybına uğradığını göstermektedir. SAMER tarafından yapılan bir ankete göre, ebeveynler arasında anadili kullanım oranı yüksekken, 11 yaş altındaki her 5 çocuktan yalnızca 1'i anadilini konuşabilmektedir. Ara sıra konuşanlar dâhil edildiğinde bile bu oran %40'1 geçmemektedir. Yaş küçüldükçe anadil kullanım oranı azalmakta, anadilini bilmeyen çocukların oranı artmaktadır.

Anadilinde eğitim ve kamusal hizmetlere erişim, bireysel bir hak olmanın ötesinde, halkların kimliklerini ve kültürel varlıklarını korumanın temel koşuludur. Uluslararası sözleşmeler bu hakkı güvence altına alırken, Türkiye bu yükümlülüklere ya taraf olmamış ya da uygulamada gereğini yerine getirmemiştir. Avrupa Konseyi'nin Bölgesel ve Azınlık Diller Şartı'na katılmamış, BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'nin azınlık haklarına dair 27. maddesini iç hukukta işletmemiştir. Ayrıca, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin anadil ve kimlikle ilgili 17, 29 ve 30. maddelerine koyduğu çekinceleri kaldırmamıştır. Bu nedenle çocukların kültürel kimlikleri ve eğitim hakları anayasal güvenceye alınmamış, uygulamada ise kısıtlamalar devam etmiştir.

Dil hakları; ifade özgürlüğü ve ayrımcılık yasağı gibi temel insan haklarının ayrılmaz bir parçasıdır. Ancak Türkiye'de bu haklar, siyasi iktidarın tercihlerine bağlı olarak keyfi biçimde yorumlanmaktadır. Anadilinde yayın yapan televizyon kanallarının varlığı, devletin bu hakları tanıdığı iddiasını desteklemek için öne sürülse de Kürtçe şarkılar eşliğinde halay çekenlerin gözaltına alınması veya kayyımlar marifetiyle "peşî peya" yazılarının silinmesi gibi uygulamalar, resmi söylemle gerçeklik arasındaki çelişkiyi ortaya koymaktadır. Dil politikaları, kalıcı çözümler üretmek yerine, kısa vadeli siyasi kararlarla belirlenmiştir.

Bu nedenle, yok olma tehlikesi altındaki dillerin korunmasına yönelik devlet politikalarının değerlendirilmesi, anadilinde eğitim ve kamusal hizmetlere erişimdeki engellerin tespit edilmesi ve gerekli çözüm adımların atılması amacıyla bir Meclis Araştırması açılması elzemdir.