Doğu Karadeniz Bölgesi'ndeki çay tarımı ve sanayisinin karşılaştığı sorunların araştırılarak çay üretiminin sürdürülebilirliğinin sağlanması için alınması gereken önlemlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Mevcut yasal düzenlemeler, çay üreticisinin korunması ve sektörün sürdürülebilirliği açısından yeterli olmadığından, çay fiyatlandırması, alım kotası ve özel sektörle ilişkiler hususunda üreticiyi gözeten yeni yasal düzenlemelere ihtiyaç duyulmaktadır. Devlet desteklerinin yetersiz kalması, organik ve iyi tarım uygulamalarının teşvik edilmemesi, kimyasal gübre kullanımının toprak ve içme suları üzerinde yarattığı olumsuz etkiler ve sürdürülebilir bir çay politikası geliştirilememesi, hem üreticinin hem de bölge ekonomisinin zarar görmesine yol açmaktadır.

Ülkemizde çay tarımı, Rize, Trabzon, Artvin ve Giresun illerinde, toplam 792 bin dekarlık alanda gerçekleştirilmektedir. 2024 yılı itibarıyla yaş çay üretimi 1 milyon 354 bin tona ulaşmış, bu üretimin önemli bir kısmı ÇAYKUR ve özel sektör tarafından işlenmiştir. Bölgede ÇAYKUR'a ait 47 adet faal çay fabrikası, özel sektöre ait 144'ü faal olmak üzere toplam 229 çay fabrikası bulunmaktadır. Buna karşın, üretim ve pazarlama süreçlerinde yaşanan çeşitli aksaklıklar hem üreticilerin hem de sanayicilerin ekonomik kayıplarına ve sektörde kalite düşüşüne neden olmaktadır. ÇAYKUR'un uyguladığı alım kotası, kota fazlası ürünü daha düşük fiyatlarla özel sektöre satmak zorunda kalan üreticinin gelir kaybına yol açmakta; özel sektörün düşük fiyat politikası ise bu kaybı daha da artırmaktadır. Çay üreticilerinin ürettikleri çayın, değerini koruyabilmesi için yaş çayın hasattan hemen sonra ve bozulmadan hızla satılması gerekmektedir. Hasat zamanının ertelenememesi ve gelecek hasat dönemlerine hazırlık için mevcut ürünün zamanında toplanması şarttır. Bu da üreticilerin, bir yandan artan maliyetlerle mücadele ederken bir yandan hızlı ve etkin bir şekilde hareket etmelerini zorunlu kılmaktadır.

İyi tarım uygulamalarına geçilememesi, toprak ve bitki kaynaklı kalite kayıplarını derinleştirmekte, kimyasal gübre kullanımının yarattığı uzun vadeli riskler halk sağlığını tehdit etmeye devam etmektedir. Bu sürecin artan maliyetler ve düşük gelir beklentisiyle birleşmesi, yerli işgücünün çay tarımından uzaklaşmasına ve kırsaldan kente göçün hızlanmasına yol açmaktadır.

Üreticilerin ve sanayicilerin finansal yükünü ağırlaştıran diğer etkenler, yüksek faizli üretim kredileri, vadeli satışlarda peşin ödenen KDV uygulaması ve SGK primlerinin yüksekliği olarak öne çıkmaktadır. ÇAYKUR'un kuru çaya yönelik fiyat politikası ise kurumun sık sık zarar yazmasına sebebiyet vererek, sektördeki genel fiyat dengesini bozmakta, hem üreticiye yansıyacak yeni maliyetleri beraberinde getirmektedir. Ulusal VARSA zincirlerinin düşük fiyat politikası da çay satışında kalite yerine fiyat rekabetini one-kalitesiz üretime zemin hazırlamaktadır.

Tüm bu sorunların yanı sıra, son yıllarda ülkemize giren kaçak çay miktarındaki artış, hem yerli üreticiyi haksız rekabete maruz bırakmakta hem de denetimsiz olduğu için halk sağlığını riske atmaktadır. Mevcut devlet destekleri yetersiz olup, organik çay üretiminin yaygınlaştırılmasında ve çay tarımının sürdürülebilirliğinin sağlanmasında beklenen katkıyı sunamamaktadır. Bu tablo, çay üreticilerinin gelir kaybına ve bölge ekonomisinin zayıflamasına yol açmakta, kırsaldan kentlere göçü hızlandırmaktadır.

Türkiye, dünya çay üretiminde önemli bir konuma sahip olmasına rağmen, mevcut politikaların yetersizliği nedeniyle ekonomik ve sosyal açıdan büyük kayıplarla karşı karşıya kalmaktadır. Çay üreticisini koruyacak ve çay tarımını sürdürülebilir kılacak daha etkin devlet desteklerine, organik ve iyi tarım uygulamalarını yaygınlaştıracak teşviklere, kaçak çayla mücadeleyi güçlendirecek denetim mekanizmalarına ve ulusal pazarda fiyat dengelerini koruyacak kapsamlı önlemlere ihtiyaç duyulmaktadır.

Tüm bu gerekçeler doğrultusunda, çay tarımında yaşanan problemlerin bütüncül bir yaklaşımla ele alınması, üreticilerin ekonomik kayıplarının önlenmesi, sektörde sürdürülebilirliğin ve kalite standartlarının sağlanması ile kaçak çay girişinin engellenmesi amacıyla bir Meclis Araştırma Komisyonu kurulması gerekmektedir.