Vergi oranları ve fiili vergi yükündeki artışın nedenlerinin araştırılarak vergi adaletinin sağlanması için alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Vergi yükünün düzeyi ve vergi yapısının niteliği, mükelleflerin vergiye gönüllü uyumunu ve vergi tahsilatının sürdürülebilirliğini doğrudan etkileyen temel bir kamu politikası alanıdır. Vergi oranlarının ve fiilî vergi yükünün yıllara göre ne oranda arttığının ve bu artış karşısında; kayıt dışılığa yönelimin ve beyan/tahsilat sorunlarının ne oranda artırdığının yıllara göre tespiti ile vergi gelirlerinin etkin, adil ve öngörülebilir biçimde toplanmasını sağlayacak çözüm önerilerinin geliştirilmesi amacıyla, Anayasa'nın 98'inci maddesi ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü 'nün 104 ve 105'inci maddeleri uyarınca Meclis Araştırması açılması için gereğini arz ve teklif ederim. 13/01/2026

GEREKÇE

Vergi politikası, yalnızca bütçe gelirlerini artırmaya yönelik bir araç değil; aynı zamanda gelir dağılımını, yatırımı, istihdamı, kayıtlı ekonominin genişlemesini ve toplumsal refahı belirleyen yapısal bir tercihtir. Bu nedenle vergi yükünün yüksekliği meselesi, tek başına nominal oranlarla değil; vergi tabanının darlığı, dolaylı vergilerin ağırlığı, istisna ve muafiyetlerin dağılımı, ücret üzerindeki vergi ve prim yükü, denetim kapasitesi ve mükellef davranışlarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Nitekim OECD verileri Türkiye'de toplam vergi gelirlerinin GSYH'ye oranının 2024 itibarıyla %24,0 düzeyinde olduğunu, buna karşın ücret üzerindeki toplam yükü gösteren vergi takozunun 2024'te %39,0 seviyesine yükseldiğini ortaya koymaktadır. Bu vergi kompozisyonu ile vergi yükünün ekonomi içindeki dağılımının birlikte ele alınmasını gerekli kılmaktadır.

Vergi yükünün mükellef kesimler üzerinde birikimli ve öngörülemez biçimde artması; özellikle küçük işletmeler, esnaf ve ücretliler bakımından vergiye gönüllü uyumu zayıflatabilmekte; kayıt dışılığa yönelişi, belge düzenine uyumsuzluğu, beyanların gerçeği yansıtmamasını ve borç stokunun büyümesini tetikleyebilmektedir. Hazine ve Maliye Bakanlığı bünyesinde yayımlanan "Kayıt Dışı Ekonomiyle Mücadele Eylem Planı (2023- 2025)", kayıt dışılığın vergi gelirleri üzerinde olumsuz etkilerine ve bu alanın çok boyutlu bir mücadele gerektirdiğine işaret etmektedir. Vergi idaresinin yıllık faaliyet raporları ve denetim raporları da tahsilatın güçlendirilmesi, uyumun artırılması ve idari kapasitenin geliştirilmesi ihtiyacının sürekliliğini göstermektedir.

Özellikle ücret üzerindeki vergi ve prim yükünün istihdam ve kayıtlılık üzerindeki etkisi; dolaylı vergilerin ağırlığının düşük gelir grupları açısından yarattığı sonuçlar; istisna, muafiyet ve vergi harcamalarının adalet ve etkinlik boyutu; sık yapılandırma/af beklentisinin vergi ahlakına etkisi; denetim risk algısının ve yaptırım sisteminin uyum üzerindeki rolü; dijitalleşme ve çapraz kontrol mekanizmalarının fiilî sonuçları; GİB ve denetim birimlerinin kurumsal kapasitesi gibi başlıklar bir bütün olarak ele alınmalıdır.

Bu nedenlerle; vergi oranları ve fiilî vergi yükünün vergiye gönüllü uyum, kayıt dışılık, beyan ve tahsilat performansı üzerindeki etkilerinin; vergi sisteminin adalet ve etkinlik boyutlarının; vergi idaresi ve denetim kapasitesinin; vergi tabanını genişletecek ve yükü daha dengeli dağıtacak yapısal politika seçeneklerinin bütün yönleriyle incelenmesi ve gerekli tedbirlerin belirlenmesi amacıyla bir Anayasa'nın 98'inci maddesi ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü' nün 104 ve 105'inci maddeleri uyarınca Meclis Araştırması açılması için gereğini arz ve teklif ederim.