Anadil kullanımında karşılaşılan sorunların tüm boyutlarıyla araştırılması ve yapılması gerekenlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Dil kaybı yalnızca kültürel çeşitliliğin azalması anlamına gelmemekte; toplumsal hafızanın, sözlü tarih birikiminin ve kimlik sürekliliğinin zayıflaması sonucunu doğurmaktadır. Nitekim yapılan saha araştırmaları son yıllarda çocuklar arasında anadil kullanım oranının dramatik biçimde düştüğünü ortaya koymaktadır. Örneğin 2025 yılında. Sosyo-Politik Saha Araştırmaları Merkezi tarafından 22 ilde gerçekleştirilen kapsamlı saha çalışmasına göre 11 yaş altındaki çocukların yalnızca her beşinden biri anadilini aktif biçimde konuşabilmektedir. Aynı araştırma, hane içi dil kullanımının da giderek zayıfladığını ortaya koyarken; katılımcıların %97,8'i çocuklarının anadilinde eğitim almasını istediği ancak yalnızca %17,7'si bu imkana erişebildiği tespiti yapılmıştır. Bu veriler, anadil aktarımının ciddi bir kırılma riskiyle karşı karşıya olduğunu ve mevcut eğitim politikalarının toplumsal ihtiyaçlarla örtüşmediğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Bu tablonun ortaya çıkmasında eğitim sisteminin tek dil üzerinden yürütülmesi belirleyici rol oynamaktadır. Anadili farklı olan çocuklar eğitim hayatına bilmedikleri bir dil üzerinden başlamakta; bu durum öğrenme güçlüğü. akademik başarı düşüklüğü. özgüven kaybı ve okuldan kopma riskini artırmaktadır. Anadilde eğitimden yoksunluk pedagojik olduğu kadar yapısal bir eşitsizlik sorunudur.

Uluslararası hukuk metinleri, bireylerin kendi dillerini öğrenme ve kullanma hakkını temel haklar arasında saymakta ve özellikle çocukların kültürel kimliklerini koruyabilecekleri eğitim ortamlarının oluşturulmasını devletlerin sorumluluğu olarak tanımlamaktadır. Ancak Türkiye, bu alandaki uluslararası yükümlülükler bakımından bütüncül ve tutarlı bir politika izlememiştir. Avrupa Konseyi'nin Bölgesel ve Azınlık Dilleri Şartı'na taraf olunmamış; Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'nin azınlıkların kendi dilini kullanma hakkını düzenleyen 27'nci maddesinin iç hukukta etkin biçimde uygulanmasına yönelik bir düzenleme yapılmamıştır. Bunun yanı sıra Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin dil, kültür ve kimlik haklarına ilişkin 17, 29 ve 30'uncu maddelerine konulan çekinceler sürdürülmüş; çocukların anadilinde eğitim ve kültürel kimliklerini geliştirme hakları anayasal ve kurumsal güvenceye kavuşturulmamıştır. Bu durum, taraf olunan uluslararası belgeler ile iç hukuk uygulamaları arasında belirgin bir uyumsuzluk yaratmakta; çocukların kültürel kimlikleri ve eğitim hakları bakımından yapısal bir koruma boşluğu doğurmaktadır.

Dil alanındaki sınırlamalar yalnızca eğitim sistemiyle sınırlı kalmamakta; kamusal hizmetlerde tek dil uygulamaları, çok dilli yerel hizmetlerin ortadan kaldırılması ve dilsel görünürlüğün azaltılması gibi uygulamalar dil temelli eşitsizliği derinleştirmektedir. Anadilinde eğitim hakkının tanınması, kültürel çoğulculuğun korunması kadar demokratik toplum düzeninin güçlendirilmesi açısından da zorunludur. Çünkü dilsel çoğulculuk, eşit yurttaşlık ilkesinin ve toplumsal barışın temel dayanaklarından biridir. Bu nedenlerle; Türkiye'de dillerin korunmasına yönelik politikaların incelenmesi, anadilde eğitim hakkının mevcut durumunun tüm boyutlarıyla araştırılması, çocukların eğitim süreçlerinde karşılaştığı dil temelli eşitsizliklerin tespit edilmesi ve gerekli yasal ile kurumsal düzenlemelerin belirlenmesi amacıyla Meclis Araştırması açılması gerekmektedir. SÜMEYYE BOZ ÇAKI MOŞ 1 Sonsupet