Cezaevlerinde yaşanan şüpheli ölüm ve intiharların araştırılarak alınması gereken önlemlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Özgürlüğünden mahrum bırakılmış kişilerin yaşam ve sağlık hakkını korumak devletin mutlak ve devredilemez sorumluluğudur. Buna rağmen Adalet Bakanlığı'nın TBMM'ye verdiği yanıtlara göre, 2018 ile 2023 yılları arasında en az 2 bin 258 mahpus hapishanelerde yaşamını yitirmiş; 2024 yılının ilk on bir ayında ise en az 68 mahpus intihar ettiği iddiasıyla hayatını kaybetmiştir.

Yaşam hakkı ihlallerinin ortaya çıkmasında belirleyici unsurlardan biri tecrit politikalarıdır. Özellikle S ve Y Tipi yüksek güvenlikli hapishanelerde yaygınlaştırılan tek kişilik hücre uygulamaları, görüş kısıtlamaları, keyfi disiplin cezaları ve sağlık hakkına erişimin engellenmesi mahpusların fiziksel ve ruhsal bütünlüğünü doğrudan hedef almaktadır.

Son dönemde artan şüpheli ölümlerin bütün yönleriyle araştırılması gerekmektedir. Nisan ayının başında Kırşehir S Tipi Yüksek Güvenlikli Hapishanesi'nde tutulan Rojhat Babat, sevk edildiği hastanede yaşamını yitirmiştir. E-Nabız sistemine yansıyan bir acil müdahale kaydı bulunduğu halde bu bilgi ailesiyle paylaşılmamış, sevk süreci şeffaf yürütülmemiş, idarenin ölüm sonrasında yaptığı açıklamalar kendi içerisinde çelişkili kalmıştır. Cenazesi Van'a gönderilirken ailenin ikinci otopsi talebi de karşılanmamıştır.

Aynı ay içerisinde Batman Beşiri Yüksek Güvenlikli Hapishanesi'nde yaklaşık iki buçuk yıl boyunca tek kişilik odada tutulan Mehmet Çeviren hücresinde ölü bulunmuştur. İdare, kendisine ait olduğu ileri sürülen bir intihar mektubundan söz etmiş; ancak olay yerinde böyle bir mektubun bulunmadığı belirtilmiştir. Ailesi ise ölüm öncesindeki görüşmelerde böyle bir ihtimali düşündürecek herhangi bir durum bulunmadığını ifade etmiştir. Mehmet Çeviren'in ölümü, aynı hapishaneden kamuoyuna yansıyan diğer şüpheli ölümlerden bağımsız değerlendirilemez. Nitekim son on ay içerisinde aynı hapishanede beş mahpus şüpheli biçimde yaşamını yitirmiştir. Aynı kurumda peş peşe yaşanan ölümler, hapishanedeki uygulamaların ve koşulların bütün yönleriyle incelenmesini gerekli kılmaktadır.

Mehmet Çeviren'in ölümünden kısa süre sonra, aynı hapishanede tutulan ve otuz yıla yaklaşan hapis süresinin ardından tahliyesi İdare ve Gözlem Kurulu kararıyla üç ay ertelenen Dılbaz Abi de pencereden düşmesi sonucu ağır yaralanmış ve kaldırıldığı hastanede yaşamını yitirmiştir. Son yıllarda İdare ve Gözlem Kurulları, mahpusların tahliye hakkını keyfi kararlarla fiilen ortadan kaldıran uygulamaların başlıca araçlarından biri haline gelmiştir. Tahliye hakkının belirsizleştirilmesi, mahpusların sürekli yeni değerlendirmelere tabi tutulması ve infaz sürecinin fiilen uzatılması, hapishanelerdeki hukuki güvencesizliği derinleştirmektedir. Dilbaz Abi'nin ölümü de bu yönüyle, İdare ve Gözlem Kurullarının tahliye üzerindeki etkisinin ve bu uygulamaların yarattığı sonuçların ayrıca incelenmesini gerekli kılmaktadır

Bugüne kadar yaşanan çok sayıda örnekte görüldüğü üzere, idari ve adli makamlar bu tür ölümler karşısında çoğu zaman ölümün gerçekleşme biçimine odaklanmakta; mahpusu ölüme sürükleyen koşulların açığa çıkarılması konusunda gerekli iradeyi göstermemektedir. Oysa esas mesele, mahpusu ölüme sürükleyen koşulların açığa çıkarılması ve sorumluluğu bulunan kamu görevlileri hakkında etkili soruşturmalar yürütülmesidir. Buna rağmen birçok dosyada ailelerin ve avukatların talepleri karşılanmamakta, ihmal ve sorumluluk iddiaları aydınlatılmadan süreçler kapatılmaktadır. Bu yaklaşım cezasızlığı derinleştirmekte ve benzer ihlallerin tekrarının önünü açmaktadır.

Bu nedenlerle, yaşam hakkı ihlallerine zemin hazırlayan tecrit uygulamalarının, şüpheli ölümlerin ve cezasızlık mekanizmalarının bütün yönleriyle araştırılması, sorumluların ortaya çıkarılması ve benzer ihlallerin önlenmesi amacıyla bir Meclis Araştırması açılması zorunlu hale gelmiştir.