Diyarbakır'ın Lice ilçesinde bulunan Birkleyn Mağaraları ve çevresinin korunması için alınması gereken önlemlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Mağarada Asur Kralı I. Tiglatpileser ile III. Salmanassar dönemlerine ait üç kaya kabartması ve beş çivi yazılı kitabe bulunmaktadır. Bunun yanında Neolitik Hassuna-Samarra kültürüne ait buluntular, Demir Çağı kalıntıları ve Orta Çağ izleri de tespit edilmiştir. Bu özellikleriyle Birkleyn, farklı uygarlıkların izlerini aynı alanda buluşturan çok katmanlı bir kültür mirası niteliği taşımaktadır. Buna karşın mağara sisteminin uzunluğu, yer altındaki hidrojeolojik yapısı ve arkeolojik potansiyeli henüz tam olarak ortaya çıkarılamamıştır. Bilimsel çalışmalarda mağaraların uzunluğuna ilişkin farklı veriler bulunmakta, sistemin bütünü hakkında kapsamlı araştırmalara ihtiyaç duyulduğu belirtilmektedir. Bu durum, alanda gerçekleştirilecek fiziksel müdahalelerin geri dönüşü olmayan kayıplara yol açma riskini artırmaktadır.

Ay Sarı Madencilik tarafından 90317 ruhsat numaralı sahada kalker ocağı, kırma-eleme tesisi, asfalt plent, mekanik plent, parke taşı ve biniş üretim tesisi ile hazır beton santrali kurulması planlanmış, projeye ilişkin Diyarbakır Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği il Müdürlüğünce 14 Haziran 2023 tarihinde "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilmiştir. Dava dosyasına göre proje sahası en yakın yerleşim yerine yaklaşık 510 metre, en yakın iş yerine ise yaklaşık 180 metre uzaklıktadır. ÇED alanlarının çevresinde Çimen Çayı, Bırkleyn Çayı ve çok sayıda mevsimsel dere yatağı bulunmaktadır. Bilirkişi raporunda bölgedeki karstik yapı, yer altı su sistemi, mağara uzanımları ve arkeolojik değerler bakımından önemli bilimsel belirsizliklerin bulunduğu, proje tanıtım dosyasında bu risklerin yeterince değerlendirilmediği tespit edilmiştir. Diyarbakır 1. İdare Mahkemesi de bu değerlendirmeleri dikkate alarak projeye ilişkin "ÇED Gerekli Değildir" kararının yürütmesini durdurmuştur.

Bu dava, koruma statüsüne sahip alanlarda maden ruhsatı verilmesi, çevresel izin süreçlerinin işletilmesi ve kurumlar arasındaki koordinasyona ilişkin yapısal sorunları görünür hâle getirmiştir. Aynı zamanda Bırkleyn Mağaraları'nın doğal ve kültürel mirasının bilimsel yöntemlerle bütüncül biçimde korunmasına yönelik kapsamlı bir politika ihtiyacını da ortaya koymuştur. Bırkleyn Mağaraları, sahip olduğu doğal ve kültürel değerler nedeniyle UNESCO Dünya Miras Listesi bakımından önemli bir potansiyel taşımaktadır. Ancak alanın bilimsel envanterinin tamamlanması, mağara sisteminin bütünüyle araştırılması, antik yerleşimin sınırlarının ortaya çıkarılması, koruma alanlarının yeniden değerlendirilmesi ve uluslararası standartlara uygun bir alan yönetim planının hazırlanmasına yönelik çalışmaların hızlandırılması gerekmektedir.

Bu nedenle kurulacak Meclis Araştırması Komisyonunun öncelikle Bırkleyn Mağaraları ve çevresinde verilen maden ruhsatlarını, çevresel izinleri ve ÇED süreçlerini bütün yönleriyle incelemesi gerekmektedir. Ruhsat ve proje alanlarının birinci derece arkeolojik sit alanı sınırları, mağara sistemi, su kaynakları ve önemli doğa alanlarıyla ilişkisi bilimsel veriler ışığında değerlendirilmelidir. Komisyon, mağara sisteminin uzunluğu, yer altındaki uzanımları, hidrojeolojik yapısı ve arkeolojik değerlerinin ortaya çıkarılması amacıyla bugüne kadar yürütülen bilimsel çalışmaların yeterliliğini incelemeli, eksik kalan araştırmaların tamamlanması için atılması gereken adımları belirlemelidir. Mevcut sit sınırlarının mağara sistemi ile antik yerleşimin bütününü korumaya yeterli olup olmadığı da kapsamlı biçimde değerlendirilmelidir. Patlatmalı madencilik faaliyetlerinin arkeolojik kalıntılar, karstik yapı, yer altı suları, yüzey suları ve ekosistem üzerindeki olası etkileri bilimsel veriler çerçevesinde araştırılmalıdır. Ayrıca koruma statüsüne sahip alanlarda maden ruhsatı verilmesi ve çevresel izin süreçlerinde izlenen idari uygulamalar incelenmeli, mevcut mevzuatın doğal ve kültürel mirası koruma bakımından yeterliliği değerlendirilmelidir.

Komisyonun, Bırkleyn Mağaraları'nın UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ne alınması ve ardından Dünya Miras Listesi'ne aday gösterilmesi için yürütülmesi gereken bilimsel, idari ve hukuki hazırlıkları değerlendirmesi büyük önem taşımaktadır. Bunun yanında birinci derece arkeolojik sit alanları, jeomiras alanları ve önemli doğa alanlarında madencilik faaliyetlerine ilişkin izin ve ruhsat sisteminde ihtiyaç duyulan yasal ve idari düzenlemeleri belirleyerek Türkiye'nin doğal ve kültürel mirasının daha etkin korunmasına katkı sunacak öneriler geliştirmesi amacıyla Meclis Araştırması açılması gerekli görülmektedir.