Hatay ilindeki tarımsal sulama sorununa ilişkin

İklim değişikliğinin etkilerinin yoğun olarak hissedileceği Akdeniz iklim kuşağında yer alan ülkemizde büyüyen ekonomi ve artan üretimle tarımda, sanayide, enerjide, turizmde ve daha birçok sektörde suya olan ihtiyaç artmaktadır.

Bakanlığımızca 2016 yılında tamamlanan "İklim Değişikliğinin Su Kaynaklarına Etkisi Projesi" ile iklim değişikliğinin tüm havzalarda yüzey ve yer altı sularına muhtemel etkisi tespit edilmiş ve gerekli uyum faaliyetleri belirlenmiştir.

Ülkemizde tüm sektörlerde suyun verimli kullanılması ve su verimliliği konusunda toplumsal farkındalığın artırılması amacıyla 31.01.2023 tarihinde "Ulusal Su Verimliliği Seferberliği" başlatılmıştır.

Seferberlik kapsamında kentsel, endüstriyel ve tarımsal su verimliliğinin sağlanmasına ilişkin rehber dokümanlar hazırlanmış olup www.suverimliligi.gov.tr adresinden dokümanlara ulaşılabilmektedir.

Tüm sektörlerde su verimliliği bilincinin oluşturulması ve farkındalık oluşturulması maksadıyla ülke genelinde eğitim çalışmaları yürütülmektedir. Suyun verimli kullanılmasına ilişkin afişler ve reklam panoları hazırlanmış olup halkın farkındalığının sağlanması maksadıyla ortak alanlarda sergilenmeye başlanılmıştır.

Su verimliliği seferberliğinin uygulanmasına yönelik 27.12.2024 tarihli ve 32765 sayılı Resmi Gazete'de "Su Verimliliği Yönetmeliği" yayımlanmıştır. Mezkur Yönetmelik ile sektörel su kullanımlarının izlenmesi, kayıt altına alınması, orantısız su kullanımlarının ve su kayıplarının azaltılması, ekosistemlerin ve su kaynaklarının korunarak her türlü su kullanımında verimliliğin sağlanması hedeflenmektedir.

Ulusal su verimliliği hedeflerinin ve stratejilerinin ortaya konulduğu "Değişen İklime Uyum Çerçevesinde Su Verimliliği Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2023-2033)" hazırlanmıştır.

Planda, sektörel ve bireysel su kullanımlarında hedefler, stratejiler, eylemler ve sorumlu kurumlar belirlenmiştir. Ayrıca plan kapsamında tarımsal su kullanım verimliliğini artıran uygulamaların yaygınlaştırılmasıyla mevcut durumda 9050 olan sulama randımanının 2030 yılına kadar "660, 2050 yılına kadar 9065 seviyesine yükseltilmesi hedeflenmektedir.

Bulunduğumuz yüzyıl için yapılan iklim etki değerlendirmeleri, artan sıcaklıklar ve değişen yağış rejimi neticesinde tarımsal sulama, endüstri, kentsel ve turizm kullanımlarının hangi ölçüde artacağı ile ilgili olarak gelecek dönemlere ilişkin su ihtiyaçları projeksiyonları yapılmıştır.

Bakanlığımızca çevre, içme suyu, tarım, sanayi, hayvancılık, turizm vb. sektörlerin adil ve dengeli su paylaşımını sağlamak aynı zamanda su kullanımından elde edilecek faydayı en üst seviyeye çıkarmak amacıyla havza ve alt havza bazında Sektörel Su Tahsis Planları (SSTP) hazırlanmaktadır.

Şu ana kadar Seyhan, Gediz, Küçük Menderes, Konya, Akarçay, Burdur, Batı Akdeniz, Kuzey Ege, Büyük Menderes olmak üzere 9 havzada SSTP tamamlanmış ve yayımlanmıştır.

SSTP ile havza ve alt havza ölçeğinde her sektörün ihtiyacı olan suyun, ekonomik, sosyal ve çevresel açıdan analiz edilerek planlanması yapılmaktadır. Bu çalışmalarda iklim değişikliği sebebiyle oluşabilecek kuraklık risklerine karşı normal durum ve 4 farklı kuraklık senaryosu (hafif kurak, orta kurak, şiddetli ve çok şiddetli kurak dönemler) ile geleceğe yönelik havzadaki Strateji Geliştirme Başkanlığı çevre, içme suyu, tarım, sanayi, hayvancılık, turizm gibi sektörlerin havza bazındaki su taleplerine uygun olarak su tahsis senaryoları hazırlanmakta ve su tahsis planlaması yapılmaktadır. İklim değişikliğinin tarımsal üretim ve gıda arzı üzerindeki etkileri değerlendirilmekte ve tarım sektöründeki riskler en aza indirilmektedir.

İklim değişikliğinin tarım sektörü üzerindeki olumsuz etkileri ise daha sıcak ve az yağışlı iklim koşulları, ekstrem meteorolojik olaylarda artış, su kaynaklarında azalma, kuraklık şiddetinde artış, su ve toprak kalitesinde bozulma ve biyolojik çeşitliliğin azalması gibi hususlar olarak sıralanmaktadır.

Bu bağlamda; Bakanlığımız koordinatörlüğünde ülkemiz şartlarına uygun 2008-2012, 2013- 2017, 2018-2022 ve 2023-2027 dönemine ait Türkiye Tarımsal Kuraklıkla Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanarak uygulamaya konulmuştur.

Kuraklık risklerinin olumsuz etkilerinin asgari düzeye indirilmesi ve kuraklıklara karşı hazırlıklı olunması maksadıyla ülkemizdeki 25 nehir havzası için Kuraklık Yönetim Planları hazırlanmıştır.

Ayrıca "Kuraklık Tahmini ve Erken Uyarı Sisteminin Kurulması" çalışmalarına başlanmış olup 2027 yılında tamamlanması hedeflenmektedir. Bu sistemle kuraklık öncesinde tarım, içme suyu, turizm, sanayi gibi su kullanan sektörlere gerekli uyarılar yapılarak kuraklık zararlarının en aza indirilmesi hedeflenmektedir.

Bakanlığımızca tarımda kullanılan suyun etkin kullanımını sağlamak üzere 2007 yılından itibaren bireysel tarla içi modern sulama sistemlerine Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı (KK YDP) kapsamında "050 oranında hibe desteği sağlanmaktadır. Bu kapsamında 2007-2024 yılları arasında 57.294 projeyle 5,4 milyon dekarlık alanın modern sistemlerle sulanması sağlanmıştır.

Bakanlığımızca, tarımsal üretimde suyun etkin ve verimli kullanılması amacıyla, 2800 sayılı "Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Tarıma Dayalı Ekonomik Yatırımlar ve Kırsal Ekonomik Altyapı Yatırımlarının Desteklenmesine İlişkin Karar" ve bu Karar kapsamında hazırlanan "Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Bireysel Sulama Sistemlerinin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ (2021/7)" hükümleri doğrultusunda, modem basınçlı sulama sistemlerinin çiftçiler tarafından benimsenmesi ve yaygınlaşması hedeflenmektedir.

Bu kapsamda, 2025 yılında projeye esas hibe üst limiti 10.000.000 TL olarak belirlenmiş olup "050 oranında hibe desteği sağlanmaktadır.

Sulama sistemleri başvuru konuları aşağıda sıralanmaktadır.

Tarla içi damla sulama sistemi kurulması,

Tarla içi yağmurlama sulama sistemi kurulması,

Tarla içi mikro yağmurlama sulama sistemi kurulması, Tarla içi yüzey altı damla sulama sistemi kurulması, Lineer veya Center Pivot sulama sistemi kurulması, Tamburlu sulama sistemi kurulması,

Güneş enerjili sulama sistemi kurulması,

Tarımsal sulama amaçlı güneş enerji sistemleri ve Akıllı sulama sistemleri.

IPARD III Programı kapsamında çıkılan ve çıkılacak çağrılarda 9050-75 değişen oranlarda yatırım tedbirlerine (damla sulama, yağmurlama, pivot ve tamburlu sulama sitemlerinin ayrıca yi ya e) TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI e 4 Strateji Geliştirme Başkanlığı suyun kaynağından çıkarılmasında ihtiyaç duyulan enerjinin karşılanabildiği modem tarımsal solar sulama sistemlerinin dahil olduğu) hibe desteği sağlanmaktadır.

İklim değişikliği kaynaklı risklerin etkilerini en aza indirmek için Tarım Sigortaları Havuzu (TARSİM) kapsamında yer alan "Köy Bazlı Verim Sigortası" ile kuru tarım alanlarında yetiştirilen buğday, arpa, çavdar, yulaf, tritikale, nohut, kırmızı mercimek, yeşil mercimek ve yağlık ayçiçeği ürünlerinde kuraklık, don, sıcak rüzgâr, sıcak hava dalgası, aşırı nem ve aşırı yağış risklerinden kaynaklı verim azalışları teminat altına alınmaktadır. Köy Bazlı Verim Sigortası kapsamında poliçede yazılı primin 9070'i Devlet tarafından karşılanmaktadır.

Bakanlığımız tarafından su kısıtının belirlendiği bölgelerde, belirlenen kriterlere uygun üretim yapan üreticilerimizin Devlet Destekli Tarım Sigortası yaptırmaları halinde; poliçe primi üzerinden "010 oranında "Su Kısıtı Desteği" indirimi uygulanmaktadır.

Hatay ili genelinde Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğümüzce (DSİ) sulanabilir arazi varlığının 183.377 hektar olduğu tespit edilmiş olup bunun 152.150 hektarına sulama projesi geliştirilmiştir.

Bu projeler; Amik-Afrin (Reyhanlı Barajı ve Sulaması) Projesi, Büyük Karaçay Sulaması

Projesi, Tahtaköprü Barajı Yükseltilmesi ve Sulaması Projesi ve Gönençay Sulaması Projesi olarak yatırım programında yer almaktadır.

Ayrıca "Hatay Büyük Karaçay Barajı Sulama Revizyonu, Samandağ Sulaması Yenileme, Yayladağı Sulaması Rehabilitasyonu Planlama Raporu Yapımı Danışmanlık Hizmet Alımı İşi" ve "Hatay Yarseli Projesi Yarseli Barajı Sulaması Yenileme Planlama Mühendislik Hizmetleri İşi" ne ait rehabilitasyon çalışmaları planlama düzeyinde tamamlanmıştır.

Amik Ovası'nda yaklaşık 100.000 hektar arazinin sulanmasına hizmet edecek olan Reyhanlı ve Tahtaköprü Barajları tamamlanmış olup ana sulama kanalı ve kapalı sulama sistemlerinin yapımı devam etmektedir. Her iki barajın da sulama çalışmalarının yapım işleri kısım kısım ihale edilmekte olup yapımı tamamlanan alanlar her yıl sulamaya açılmaktadır.

Asi Nehri üzerinde Samandağ Ek Alan Pompaj Sulaması, Yarseli Barajı Sulaması Yenileme ve Asi Nehri Barajı ve Sulaması projeleri yer almaktadır.

Yapılan çalışmalar kapsamında, Yarseli Barajı'nın kendi yağış havzasına ek olarak Asi Nehri'nden yapılacak derivasyon ile Yarseli Barajı'nda depolanarak sulamanın yenilenmesi sonrası 7.825 hektar tarım arazisinin sulanması planlanmıştır.

Planlama çalışmaları tamamlanmış olan "Samandağ Sulaması Yenileme ve Samandağ Ek Alan Pompaj Sulaması Planlama Raporu" işi kapsamında Asi Nehri'nden alınan su ile 653 hektar alanın sulanmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. Ayrıca mevcut Samandağ Sulamasının imar dışında kalan sahaların basınçlı borulu sulama şebekesine dönüştürülmesine ve Büyükkaraçay Barajı'ndan cazibe ile 544 hektar alanın sulanmasına yönelik planlama çalışmaları tamamlanmıştır.

Asi Nehri üzerinde, planlama ve proje çalışmaları tamamlanan, sulama, enerji ve taşkın amaçlı olan "Asi Nehri Barajı" ile 1.670 hektar tarım arazisinin sulanması hedeflenmektedir.

DSİ görev, yetki ve sorumluluğu çerçevesinde gelen sulama projesi taleplerine istinaden etüt çalışmaları yapılarak topoğrafik, hidrolojik ve jeolojik koşullar yerinde değerlendirilmektedir. Yapılan bu arazi ve büro çalışmaları neticesinde teknik ve ekonomik açıdan uygun olacağı öngörülen sulama projelerinin aks yerinde akım ölçüm çalışmalarına başlanmaktadır. Yapılan Strateji Geliştirme Başkanlığı akım ölçüm çalışmaları neticesinde hidrolojik (su verimi) değerleri yeterli görülmesi durumunda proje karakteristiklerini belirlemeye yönelik çalışmalar yapılmaktadır.

8038 ve 8039 Sayılı Cumhurbaşkanı Kararları kapsamında 01.01.2024-31.12.2026 tarihleri arasında Ziraat Katılım Bankası A.Ş. ile T.C. Ziraat Bankası A.Ş. ve Tarım Kredi Kooperatiflerinden 28 farklı konuda 9025-90100 aralığında Hazine faiz/kâr payı destekli yatırım ve işletme kredi/finansmanı kullanımı yapılabilmektedir.

Bu kapsamda, kapalı ortamda bitkisel üretim konusunda kredi/finansman kullandırımlarında projede yağmur suyu hasatı değerlendirildiğinde ilave faiz/kâr payı desteği sağlanmaktadır.

Bakanlığımızca kurak ve yarı kurak bölgelerde yağış sularından maksimum fayda sağlanmak üzere yağmur hasadı projeleri yürütülmektedir. 2022 yılında KKYDP kapsamında tarımsal kuraklığı önlemeye yönelik kırsalda yağmur hasadı için havuz yapımı (Jeomembran) 9050 hibe kapsamına alınmıştır.

İbrahim YUMAKLIBakan