Hevsel Bahçeleri'nin korunmasına ilişkin
ÖNERGENİN YOLCULUĞU
- TBMM'ye verildi
- 15. gün
- Bakanlık cevapladı
Verilişten cevaba 31 gün. Tarihler TBMM kaydından.
Önerge metni
PDF’ten yazıya döküldü · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)Aşağıdaki sorularımın Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy tarafından Anayasa'nın 98'inci ve TBMM İçtüzüğünün 96'ncı ve 99*uncu maddeleri gereğince yazılı olarak cevaplandırılmasını arz ederim.
Serhat EREN Diyarbakır Milletvekili
Hevsel Bahçeleri, Dicle Nehri kıyısında, Diyarbakır Kalesi ile nehir vadisi arasında yer alan yaklaşık yedi yüz hektarlık verimli bir arazidir. Ekolojik çeşitliliğiyle öne çıkan bu alan, Güneydoğu Anadolu Bölgesi"nin en büyük kuş cennetidir. 180*den fazla kuş türünün yanı sıra susamuru, tilki, sansar, sincap ve kirpi gibi birçok memeliye ev sahipliği yapmaktadır. Göçmen kuşlar tarafından dinlenme ve barınma alanı olarak kullanılan vadide, boz alamecekler, pembe göğüslü ötleğenler, yabani şahin, kızıl şahin, arı şahini, yılan kartalı, kukumav, kerkenez ve küçük kerkenez gibi türlere yıl boyunca rastlanmaktadır. Türkiye'de nadir görülen yaz atmacalarına da ev sahipliği yaptığı bilinmektedir.
Gerekçenin tamamını göster (10 paragraf daha)Gerekçeyi kısalt
Bu özellikleri nedeniyle Hevsel Bahçeleri 2013 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne aday gösterilmiş, 2015 yılında ise Diyarbakır Surları ile birlikte "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı" adıyla Dünya Mirası ilan edilmiştir. Ancak bu statüye rağmen alanda son yıllarda ciddi tahribatlar yaşanmaktadır. Ağaç kesimleri, yakmalar, kaçak yapılaşmalar, bariyerlerle çevrilmiş özel alanlar ve kamu arazilerinin fiili işgali artarak devam etmektedir.
Tarafımıza ulaşan belge ve harita kayıtlarına göre; Dicle Üniversitesine ve hazineye ait parsellerde bu fiili durumlar somutlaşmaktadır. Aynı notlarda "Hevsel Bahçelerinde yıllara göre esrar/kenevir" başlıklı tablo şu verileri içermektedir
2013: 198.000 kök kenevir imhası, 78 ayrı alanda 3 operasyon, 2 şüpheliye işlem 2016: Yaklaşık 1.000.000 kök (sahadaki kayıtlar) i 2017: 88.280 kök, 11 kilogram kubar esrar
2018: 3.563 kök, 8 ayrı alan
2021: 500 kök, 92 kilogram kubar esrar, 6 gözaltı
2024: 10.292'den fazla kök; aynı yıl 42 farklı alanda imha; buna karşın örgütlü failler bakımından sınırlı/yetersiz işlem
2025 (şu ana kadar): 30.001 kök (sahadaki kayıtlara yansıyan)
Alanda ağaçların yakılması ve kesilmesi, alan açma, kaçak yapı, bariyerleme ve kenevir ekimi gibi fiiller, hem Dünya Mirası alanı hem de Çevre Kanunu, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Mevzuatı, Orman Kanunu, Mera ve Kıyılarla ilgili düzenlemeler, Kabahatler Kanunu ve Türk Ceza Kanunu kapsamındaki çevre ve imar suçlarını, ayrıca Uyuşturucu ile Mücadele Mevzuatı ile tescil-koruma kararlarını ilgilendirmektedir.
Bu faaliyetlerin hem kamu güvenliğini hem de kültürel mirasın bütünlüğünü tehdit ettiği açıktır. Hevsel Bahçeleri yalnızca Diyarbakır'ın değil, Mezopotamya coğrafyasının belleğidir. Buna rağmen bölge, yetersiz denetim, kurumlar arası koordinasyonsuzluk ve etkisiz koruma önlemleri nedeniyle kaçak yapılaşma, işgal ve uyuşturucu faaliyetlerinin merkezi haline gelmiştir.
Bu bağlamda;
SORULAR
Hevsel Bahçeleri'nin 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmasından bu yana, alanın korunmasına ilişkin bakanlığınızca kaç kez durum raporu hazırlanmış ve UNESCO" ya iletilmiştir?
Hevsel Bahçeleri'nde yaşanan kaçak yapılaşma, ağaç kesimi ve tahribatlara dair Koruma Bölge Kurulu tarafından alınan kararlar nelerdir? Bu kararların kaçı uygulanmıştır?
UNESCO'ya gönderilen son "Durum Raporu"nda Hevsel Bahçelerinde meydana gelen çevresel ve kültürel bozulmalar hakkında hangi tespitler yer almaktadır?
Bakanlığınız, UNESCO Dünya Mirası Merkezi tarafından Hevsel Bahçeleri'ne ilişkin yapılan uyarılara karşı ne tür önlemler almıştır?
Hevsel Bahçeleri Alan Yönetim Planı en son hangi tarihte güncellenmiştir? Güncelleme çalışmaları devam etmekte midir?
Alan Yönetim Başkanlığı veya koordinasyon birimi, Hevsel Bahçeleri'ndeki fiili işgaller ve tahribatlar konusunda bakanlığınızı bilgilendirmiş midir? Bildirdiyse hangi tarihli yazılarla?
Hevsel Bahçeleri ve Diyarbakır Surları"nı kapsayan kültürel peyzaj alanının korunması için yerel idareler ve üniversitelerle yapılan protokoller nelerdir?
UNESCO Dünya Mirası statüsünün korunmasına yönelik olarak bölgede herhangi bir izleme veya denetim mekanizması kurulmuş mudur?
Kültürel mirasın korunmasına ilişkin ihlallerin sürmesi nedeniyle, alanın UNESCO statüsünün risk altına girmemesi için bir eylem planı hazırlanmış mıdır?
Hevsel Bahçeleri'nin tarihi, kültürel ve ekolojik değerini korumaya yönelik bakanlığınızca yürütülen projeler, bütçeler ve faaliyetlerin son beş yıllık dökümü nedir?
Bakanlığın cevabı
Taranmış belgeden okundu · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)Mehmet Nuri Ersoy, Kültür ve Turizm Bakanı ·
Bakanlığımız (Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel MüdürlüğüY'ca;
"Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı" miras alanının koruma durumu 2015 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne kaydedilmesinden itibaren Dünya Miras Merkezi tarafından izlenmekte olup konuya ilişkin Dünya Miras Komitesi tarafından bir dizi karar alınmıştır. Bu kapsamda, söz konusu kararlarda yer alan hususlar, varlığın koruma durumu ile varlığın ve tampon bölgesi(leri)nin korunması için atılan adımlara ilişkin bilgi/ belgeleri içeren Mayıs 2016, Şubat 2017, Aralık 2018, Şubat 2020, Şubat 2022, Şubat 2024 ve Ocak 2025 tarihli raporlar UNESCO Dünya Miras Merkezine iletilmiştir.
Konuya ilişkin olarak; e" Diyarbakır ili, Sur ilçesi, Şemhane Mahallesinde, Diyarbakır Kent Surlarının Koruma Alanında, Dünya Miras Alanı sınırları dahilinde yer alan mülkiyeti Maliye Hazinesine ait 59 ada, 7 parsel ve 544 ada,?2 parsel arasındaki kadastral boşlukta kalan taşınmazlar ile 59 ada 10 ve 12 parsellerdeki izinsiz uygulamalara yönelik 24.10.2024 tarihli Kurul kararı alınmıştır. e UNESCO Dünya Miras alanı sınırları içerisinde ve tescilli Diyarbakır Surlarının koruma alanında kalan Şemhane Mahallesinde yer alan, mülkiyeti Diyarbakır Büyükşehir Belediyesine ait, tescilsiz 64 ada, 8 ve 9 parseller ile tescilsiz 58 ada, 4 parselde yer alan taşınmazlarda tespit edilen izinsiz uygulamalara yönelik muhtelif tarihli Kurul kararları alınmıştır.
" UNESCO Dünya Miras Listesine kayıtlı "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı" alan sınırları dahilinde kalan tescilli On Gözlü Köprü ve koruma alanı sınırları dahilinde kalan izinsiz yapılaşmalara yönelik muhtelif tarihli Kurul kararları alınmıştır. Ayrıca, alınan kararlar ile söz konusu durumlara sebebiyet verenlere yönelik Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulmuştur.
Hevsel Bahçelerine ilişkin ön rapor Diyarbakır İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından iletilen bilgi/ belgeler doğrultusunda Şubat 2024 tarihinde UNESCO Dünya Miras Merkezine iletilmiştir. İletilen bilgi/belgeler ön çalışma niteliğinde olup ayrıntılı analiz ve olası yönetim stratejilerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar ise Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi koordinasyonunda ilgili okurum/kuruluşlarca yürütülmektedir.
25.12.2023 tarihinde Bakanlığımız ile Diyarbakır Büyükşehir Belediye Başkanlığı arasında yönetim planının güncellenmesine yönelik bir iş birliği protokolü imzalanmıştır. Şubat 2025 tarihinde iletilen koruma durumu raporunda Yönetim planının güncellenmesine ilişkin taslak İş Programı UNESCO Dünya Miras Merkezine iletilmiştir. Yönetim planının revizyonuna ilişkin çalışmalar bu program kapsamında devam etmektedir.
Yönetim planının hazırlanması, onaylanması, uygulanması ve denetlenmesi süreçlerinden sorumlu alan yönetim birimleri Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluşu ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik doğrultusunda oluşturulmaktadır. Bu kapsamda, Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı Alan Başkanı 08.02.2022 tarihinde Makam Oluru ile görevlendirilmiş, yönetim planını değerlendirmek ve onaylamak üzere Danışma Kurulu ile Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu oluşturulmuştur.
Diyarbakır Kalesi ve Surlarının UNESCO Dünya Miras Listesi'ne kaydedilmesinden bu yana UNESCO Dünya Miras Komitesi tarafından alana yönelik alınan kararlarda Dünya Miras Alanımızın sınırları içerisinde kalan On Gözlü Köprü çevresindeki kaçak yapılaşmalar da yer almıştır. Kararlar doğrultusunda söz konusu kaçak yapılaşmalara yönelik alınan tedbirler ve yürütülen iş ve işlemler hakkında güncel bilgiler ilgili idarelerden talep edilmekte ve Dünya Miras Merkezine iletilen koruma durumu raporlarında yer verilmektedir.
On Gözlü Köprü'nün koruma alanında kalan izinsiz uygulamaların kaldırılması yönünde Diyarbakır Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından alınan kararlar doğrultusunda yasal süreçler başlatılmıştır.
Dünya Miras Sözleşmesi uyarınca da ülkemizin varlığın üstün evrensel değerini oluşturan özelliklerini, özgünlüğünü ve bütünlüğünü korumakla yükümlü oldukları ilgili idarelere hatırlatılarak kaçak yapılaşmaların kaldırılmasına yönelik çalışmaların ivedilikle tamamlanması ve gerekli önlemlerin alınması istenmiş olup süreç devam etmektedir.
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun Ek: 2'nci maddesi ve Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluşu ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik doğrultusunda Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı Yönetim Planının güncellenmesi amacıyla 25.12.2023 tarihinde Bakanlığımız Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Diyarbakır Büyükşehir Belediye Başkanlığı arasında bir iş birliği protokolü imzalanmıştır.
Dünya Miras Komitesinin alana ilişkin almış olduğu kararlarda yer alan hususların uygulanmasına yönelik ilgili kurumlarla koordineli olarak bir eylem planı hazırlanmış olup Şubat 2025 tarihli koruma durumu raporuna ek olarak UNESCO Dünya Miras Merkezine iletilmiştir. Söz konusu eylem planı, Dünya Miras Komitesinin alana ilişkin Temmuz 2025 tarihinde almış olduğu 47COM 7B.129 sayılı kararında yer alan hususları da içerecek şekilde revize edilmektedir.
2020-2025 yılları Yatırım Programından Bakanlığımız Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünce Diyarbakır Surları için ihtiyaç duyulan gerekli ödenekler aktarılarak;
" Diyarbakır Silvan Kalesi Kısmi Restorasyonu ve Urfakapı 21-22. Burç Sondaj Analizleri, Depremsel Modelleme Güçlendirme Projelerinin Yapılması İşi (Medeniyetler Diyarında Urfa Kapıdan Kulfa Kapıya Yolculuk) (Eş Finansman)
(2020),
" Diyarbakır Urfa Kapı ve Mardin Kapı, Demir Kapı Kanatlarının Restorasyonu (2020), e Diyarbakır Surları 1-2 No.lu Burç Çevresindeki Demir Korkulukların Onarımı (2020), e Diyarbakır Surları Projelerinin Yapılması (KVMGM, DÖSİMM) (2021),
" Diyarbakır Surları 2. Etap Projelerinin Yapılması (2021), e" Diyarbakır İli, Sur İlçesi, 152 Ada, 35 Parselde Yer Alan Koruma Kurulu Müdürlüğüne Tahsisli Tescilli Yapının Projelerinin Yapımı (2024),
" Diyarbakır Surları 75-76 No.lu Burçların Restorasyonu, Çevre Düzenlemesi ve St.George Kilisesi Projelerinin Hazırlanması (2024), e Diyarbakır Surları Restorasyonu (9. Etap) (Deprem Kaynaklı Oluşan Hasarların Onarımı (2025),
" Diyarbakır Surlarının Restorasyonu (9. Etap) (2025), e" Diyarbakır Surlarındaki Burçların Eksiklerinin Giderilmesi işleri gerçekleştirilmiştir.
Bakanlığımız (Vakıflar Genel MüdürlüğüY'ca;
UNESCO tarafından yapılan değerlendirme ve uyarılar konusunda Vakıflar Genel Müdürlüğü doğrudan uygulama yetkisine sahip olmamakla birlikte, UNESCO ilkeleriyle uyumlu, vakıf kültür varlıklarının çevresel sürdürülebilirliği ve manevi değerlerinin korunması yönünde katkı sunmaktadır.
UNESCO izleme ve denetim mekanizmaları, Bakanlığımız koordinasyonunda yürütülmektedir. Vakıflar Genel Müdürlüğü, bu süreçte vakıf kültür varlıklarının korunma düzeyine ilişkin teknik bilgi ve tespitleri paylaşarak sürece katkı sunmaktadır.
Vakıflar Genel Müdürlüğünün Hevsel Bahçeleri'nin tarihi, kültürel ve ekolojik değerini korumaya yönelik bütçelendirilmiş bir yatırım projesi bulunmamaktadır. Bununla birlikte, alanın çevresinde yer alan vakıf kültür varlıklarının restorasyonu, bakımı ve koruma uygulamaları aracılığıyla, Hevsel Bahçeleri'nin kültürel peyzaj bütünlüğüne dolaylı koruma katkısı sağlanmaktadır.
Hevsel Bahçeleri ve Diyarbakır Surları'nda, mülkiyeti Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait olan alanlarda herhangi bir fiili işgal ve tahribat bulunmamaktadır.
Mehmet Nuri ERSOYBakan