Antalya'da ceza mahkemesinde yargılanan bir mahkumun savunma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkin

Anayasa'nın 36'ncı maddesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 6'ncı maddesi, Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi'nin 14'üncü maddesi ile Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin yerleşik karar ve tavsiyeleri; kişinin kendisini anlayabildiği ve ifade edebildiği dilde savunma yapabilmesini, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir unsuru olarak tanımlamaktadır. Bu bağlamda tercüman talebinin reddi, basit bir usul eksikliği değil; savunma hakkının fiilen ortadan kaldırılması, başka bir ifadeyle yargılamanın meşruiyet temelinin zedelenmesi anlamına gelmektedir.

Antalya Manavgat S Tipi Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumu'nda tutulan Ümit Tamur, Cesim Yıldırım, İbrahim Ertaş ve Özkan Bayhan hakkında, cezaevi pencerelerine takılı bulunan gergi tellerine zarar verdikleri iddiaşıyla "kamu malına zarar verme" suçlamasıyla açılan davanın dördüncü duruşması Manavgat 2'nci Asliye Ceza Mahkemesi'nde görülmüştür. Bu yargılamada yaşananlar, yalnızca bir duruşma pratiği sorunu değil; mahpus hakları, savunma hakkı ve dil temelli ayrımcılığın kesişiminde ortaya çıkan yapısal bir ihlal alanını gözler önüne sermektedir.

Mahpusların, anayasal ve uluslararası hukukla güvence altına alınmış savunma hakları kapsamında Kürtçe savunma yapmak istemeleri ve tercüman talep etmeleri, mahkeme hâkimi tarafından açık biçimde reddedilmiş; bu ret, aşağılayıcı, dışlayıcı ve tehditkâr ifadelerle gerekçelendirilmiştir. Hâkimin, "Benim mahkememde Türkçe konuşacaksınız" şeklindeki yaklaşımı, savunma hakkını bir lütuf gibi gören ve yargı erkinin tarafsızlığıyla bağdaşmayan bir zihniyeti yansıtmaktadır.

Bu ihlalin, mahpusların içinde bulunduğu koşullardan bağımsız değerlendirilmesi mümkün değildir. Manavgat S Tipi Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumu, yüksek güvenlik rejimi altında; uzun süreli tecrit, sınırlı sosyal temas, yoğun disiplin soruşturmaları ve idari baskılarla anılan kurumlardan biridir. Bu tür cezaevlerinde mahpusların yalnızca fiziksel özgürlükleri değil, ifade, savunma ve insan onuruna yakışır muamele hakları da sistematik biçimde aşındırılmaktadır.

Ceza infaz kurumundaki bu baskı ortamının, yargılamaya doğrudan yansıdığı; mahpusların, kendilerini en iyi ifade edebildikleri dilde savunma yapmalarının engellenmesiyle yargı önünde bütünüyle savunmasız bırakıldıkları anlaşılmaktadır. Nitekim söz konusu duruşmada, hâkimin tutumu nedeniyle mahpusların savunma yapmadan yargılamanın ertelenmesi, savunma hakkının şeklen tanınıp fiilen ortadan kaldırıldığını açıkça ortaya koymuştur.

Öte yandan isnat edilen fiilin niteliği dikkate alındığında; ceza infaz kurumunun kendi idari mekanizmalarıyla ele alınabilecek bir meselenin, ağır ceza tehdidi içeren bir yargılamaya dönüştürülmesi, ceza hukukunun son çare olma ilkesine açıkça aykırıdır. Bu yaklaşım, ceza adalet sisteminin disiplin ve caydırma aracı olarak kullanılmasına yol açmakta; hapishane yönetimleri ile yargı mercileri arasında baskıyı derinleştiren bir ilişki biçimini kurumsallaştırmaktadır.

Toplumsal barışın, demokratikleşmenin ve birlikte yaşama iradesinin kamuoyunda yoğun biçimde tartışıldığı bir dönemde; Kürtçeye yönelik bu açık tahammülsüzlük, yalnızca bireysel bir hak ihlali değil; çoğulculuğu, eşitliği ve toplumsal barışı zedeleyen yapısal bir sorunun yargı alanındaki tezahürüdür. Anadilde savunmanın engellenmesi, inkâr ve tahakküm pratiğinin güncel bir yansıması olup, barışçıl bir toplumsal düzenin inşasına doğrudan zarar vermektedir.

Bu nedenlerle konu, Adalet Bakanlığı'nın sorumluluk alanında; mahpus hakları, savunma hakkı, ayrımcılık yasağı, yargı etiği ve ceza infaz rejimi başlıkları altında bütünlüklü ve şeffaf bir biçimde ele alınmak zorundadır.

Bu bağlamda;