5393 Sayılı Belediye Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi

Tali Komisyon Plan ve Bütçe

Esas Komisyon İçişleri

Tarih: 14-2-2024 Esas No:2/2010

No: 133-3191

2005 yılında kabul edilmiş olan 5393 sayılı Belediye Kanunu ile uzun yıllar yürürlükte kalmış olan 1580 sayılı Belediye Kanunu'nun neden olduğu yetersizlikler büyük ölçüde giderilmiştir. Hızla artan kentleşme ve bunun neden olduğu yerel nitelikteki kamusal hizmet ihtiyaçları, talep edilen yerel hizmetlerin çeşitlenmesi, kamu yönetiminde yerinden yönetimin ilkesine ağırlık verilmesi arzusu, yerel demokrasinin ve yönetişimin güçlendirilmesi, çevreye duyarlı bir kalkınmanın yerel düzeyde teşvik edilmesi, deprem gibi doğal afetlerle mücadele edilebilmesi için yerel kapasitenin arttırılması, kentsel hayata ait diğer tüm işlerde belediyelerin idari ve mali acısan yapabilir kılınması gibi daha birçok gereklilik 5393 sayılı kanunun hazırlanması ve yürürlüğe konmasına neden olmuştur.

5393 sayılı kanunun 76. Maddesinde açıklanan Kent Konseylerinin birincil amacı "yöre insanının, kentlilik bilinci ve katılımcı yurttaşlık kültürünün geliştirilmesi ve böylece kentsel hayata ilişkin hak ve hukukunu koruyabilmesi ve geliştirmesidir." Bu bağlamda çevresel sorunları dikkate alan sosyal ve ekonomik bir gelişmenin sağlıklı ve düzenli bir kentleşme sürecinde sağlanabilmesi için karşılıklı iş birliği, toplumsal dayanışma, şeffaf yönetim, yönetişim, hizmette halka yakınlık, yönetime katılım gibi unsurlar hedeflenmektedir.

Yasanın yürürlüğe girdiği 2005 yılından günümüze kadar geçen sürede genel bir değerlendirme yapılacak olursa en kısa ifadeyle kent konseylerinin kurulmasıyla ulaşılmak istenen amaçların neredeyse tümü gerçekleşmemiştir. Kent konseylerinin oluşturulmasına ve işlemesine temel teşkil eden anlayış bu yapıların katılımcı yerel demokrasiyi mümkün kılacak ölçüde kentlilik bilincinin gelişmesi ve bunun süreklilik arz eden toplumsal bir gerçekliğe dönüşmesidir. Ancak üç yerel seçimin geride bırakıldığı (2024 yılında dördüncüsü yapılacak) geçmiş 18 yılda Türkiye'de kent konseylerinin toplumsal bir karşılığının olduğunu söylemek mümkün değildir. Toplumsal gerçeklik bir yana, ilgili maddede adı geçen kurum ve kuruluşların örgütsel belleğinde de önemli bir yere sahip olamamıştır. Kentlerde insanların büyük kısmı hali hazırda bu yapıların ya henüz adını duymuşk değildir ya da ne işe yaradığı bilmemektedir.

Kent konseylerinin oluşturulması, işleyişi, ihtiyaç duyacağı kaynaklara ulaşabilmesi tümüyle idarenin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve belediyeler) tasarrufuna bırakılmıştır. Belediyelerin kent konseylerinin oluşturulmasına veya bu yapılardan beklenilen faydaya ulaşılması konusunda yeteri kadar bilgili,

Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca hazırlanmış olan yönetmelikte kent konseylerinin kurulması mahalli idare seçimlerini takip eden 3 ay içinde, belediye başkanının yapacağı çağrıyla olacağı belirtilmiştir. Görüldüğü üzere yönetmelik konseylerin kurulma şartını 3 ay ile sınırlarken bu yetkiyi belediye başkanına vermiştir. Belediye başkanlarının her seçim döneminde değişme olasılığı ve bu yöneticilerin konseylere ilişkin bilgisinin olup olmadığı dikkate alındığında konseylerin 3 ay gibi kısa bir dönemde kurulma şansı azalmaktadır.

Diğer yandan belediye başkanlarının kent konseylerine şüphe ile yaklaştıklarını, bu yapıların yerel muhalefetin veya siyasal rakiplerin eline geçmesi hususunda endişe ettikleri söylemek mümkündür. Bu anlayışın, uygulama örneklerine bakıldığında, kent konseylerinin hiç kurulmamasına veya kurulan konseylerin ise belediye başkanının kontrolünde olması gibi durumlara neden olduğu söylenebilir. Kendisini veya belediye başkan yardımcılarını kent konseyi başkanı olarak seçtiren belediye başkanlarının olduğu; geçen yıllara rağmen kent konseyi daha henüz kurulmamış il veya ilçe belediyelerinin varlığı; kurulmuş kent konseylerini hiçbir gerekçe ve yetkisi olmadan tek taraflı irade beyanıyla faaliyetlerini durduran belediye başkanlıklarının bulunduğu bilinen gerçeklerdir. Benzer şekilde ilgili yönetmelikte konseylerde çalışmaların yürütülmesi için önemli bir yere sahip olan genel sekreter ve sekretaryanın belediye başkanlığının önerdiği isimler içinden seçilmesi öngörülmüştür. Bu uygulama belediye başkanlarının konseyleri içeriden denetlemesine olanak tanımakta ve daha önemlisi söz konusu personelin verilmemesi/çekilmesi durumunda konsey çalışmalarını durdurma noktasına getirebilmektedir.

Konseylerin büyük oranda belediye yönetiminin güdümünde kalmasına neden olan diğer başka husus ise bu yapıların faaliyetlerini sürdürebilmesi için ihtiyaç duyacakları mali kaynaklara ulaşması hakkındadır. Bu bakımdan ilgili yasada ve yönetmelikte belediyelerin konseylere (bütçelerinden ödenek ayırmak suretiyle ayni be nakdi) yardım ve destek sağlayacağından söz edilmiş ve bunun dışında konseyler için başka bir gelir kaynağından söz edilmemiştir. Sözü edilen maddi yardım ve destek anlaşılacağı üzere yine belediyenin inisiyatifine bırakılmış ve ayrıca bu yardımın ölçüsü hakkında (bütçe içindeki oranı) hiçbir hükme yer verilmemiştir. Yine bilindiği üzere yardım ve desteklerin kullanılması imkanları ve harcama da belediyenin yetkili biriminin oluruna tabidir.

Son olarak bakanlık tarafından çıkarılan yönetmeliğin idarenin tutumuna göre değiştirilmesi, elde edilen kazanımların kaybedilebilmesi her an mümkündür. Konseylere ilişkin yapısal, mali ve işleyiş konularının 5393 sayılı kanunun ilgili maddesinde yeteri kadar korunduğunu söylemek mümkün değildir.

Kent Konseyleri 3393 sayılı Belediye Kanunu 76. Maddesinde açıklanmıştır. Değişiklik teklifi söz konusu kanunun ilgili maddesinde bazı hükümlerinin yeniden düzenlenmesine ilişkindir. Buna göre kent konseylerinin idari ve mali açıdan güçlendirilmesi ve yapabilirlik kapasitelerinin artırılması istenmektedir.