Göç ve Diaspora Komisyonu Kanunu Teklifi

Türkiye Cumhuriyeti kuruluşundan itibaren göç hareketleri ile karşı karşıya kalmaktadır. İlk dönem göç hareketlerini Balkanlardan ve Yunanistan ile yapılan nüfus mübadelesiyle gelenler oluşturmuştur. Sonraki dönemlerde ise asimilasyon ve soykırımdan kaçan Bulgaristan'da yaşayan Türkler ülkemize göç etmiştir. Yine Yugoslavya'nın parçalanmasından sonra birçok Balkan Müslümanı Türkiye'ye sığınmıştır. Bunu, yaşanan çatışmalar ve şiddet olayları nedeniyle Orta Doğu ülkelerinden gelenler izlemiştir. Kafkas coğrafyasından ve Afganistan işgalinden dolayı da ülkemize yönelik önemli sayıda göç hareketliği gerçekleşmiştir. Soğuk Savaş'ın sonuna kadar ülkemize yönelik göç hareketleri ağırlıklı olarak Türk soylu ve Müslüman akraba topluluklardan oluşmuştur. Cumhuriyetin kurulduğu 1923 yılından 2000'li yıllara kadar Türk soylu ve Müslüman akraba topluluklardan yaklaşık 2 milyon kişi ülkemize göç etmiştir. Haziran 2025 itibarıyla Suriye'de yaşanan iç savaş sonrasında 2 milyon 750 bini geçici koruma altında olan ve yaklaşık 250 bini Türk vatandaşlığı kazanmış 3 milyondan fazla Suriyeli ülkemizde yaşamaktadır. Ayrıca çoğunluğu Suriyeli olmak üzere | milyon civarında ikamet izni bulunan yabancı ve 178 bin uluslararası koruma altındaki yabancılar da dahil edildiğinde ülkemizde 4 milyonu aşkın yabancı misafir edilmektedir. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği verilerine göre Türkiye dünyada en çok mülteciyi barındıran ve ülkesine kabul eden ülke konumundadır. Buna ek olarak, Nisan 2025 itibarıyla 1 milyon 82 bin 83 yabancı farklı ikamet izinleri ile ülkemizde yaşamaktadır. 2024 yılında yakalanan düzensiz göçmen sayısı ise 225 bin 831'dir. Yakalanamayanlarla birlikte bu sayının çok daha fazla olduğu düşünülmektedir. Günümüzde Türkiye, Avrupa'da en çok uluslararası koruma başvurusunun yapıldığı ülkelerden biridir.

Ülkemiz sadece göç alan değil aynı zamanda göç veren bir ülkedir. 1950'li yıllardan sonra başta Avrupa ülkeleri olmak üzere, dünyanın farklı yerlerine işgücü temelli göç hareketleri yaşanmıştır. İlk dönemde geçici olarak görülen bu süreç, zaman içinde farklılaşmış ve Türk toplumu günümüzde milyonları bulan sayı ile yurt dışında kalıcı olarak yaşamlarını sürdürmeye başlamıştır. Bir taraftan yurt dışında kalıcı olan ve yaşadıkları ülkelerle bağlarını güçlendiren diğer taraftan Türkiye ile kültürel ve hukuki bağlarını yoğun bir şekilde devam ettiren bu topluluk, gelinen nokta itibarıyla niteliği, ihtiyaçları ve sorunları bakımından bir Türk diasporası olgusunu ortaya çıkarmıştır.

Türkiye, 1934 yılında çıkarılan 2510 sayılı İskân Kanunu haricinde, uzun yıllar ülkeye yönelen uluslararası göç hareketleri ile ilgili bir göç mevzuatı geliştirmemiştir. 1934 tarihli İskân

Kanunu, Türk kültürüne bağlılık dolayısı ile nüfus, oturuş ve yayılışı tanzim etmiş, Türk soyundan ve Türk kültürüne bağlı kimseleri muhacir olarak kabul etmiştir. Bu kapsam dışındakileri ise yabancı olarak tanımlamıştır. Ancak özellikle Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından ülkemiz, Türk soylu ve Müslüman akraba toplulukların dışında, dünyanın farklı yerlerinden, farklı din ve milletten insanlar için gerek transit ülke gerekse hedef ülke olarak seçilmiştir. Ülkemize gelen yabancıların sayısı her geçen yıl artış göstermiş, Türkiye bu yeni göç hareketlerine hazırlıksız yakalanmıştır. Öte yandan yabancıların ülkemize göç etmesi noktasında yapılan sınırlı ve geçici düzenlemeler ve uygulanan politikalar uluslararası toplumun eleştirilerine neden olmuştur. Türkiye, erken Cumhuriyet döneminde kurgulanmış göç politikalarıyla, ekonomik ve demografik olarak karmaşık boyutları olan bu yeni uluslararası göç hareketini düzenlemekte zorlanmıştır.

İltica sürecine ilişkin en önemli düzenleme ancak 14 Eylül 1994 tarihinde, 6169 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile "Türkiye'ye İltica Eden veya Başka Bir Ülkeye İltica Etmek Üzere Türkiye'den İkamet İzni Talep Eden Münferit Yabancılar ile Topluca Sığınma Amacıyla Sınırlarımıza Gelen Yabancılara ve Olabilecek Nüfus Hareketlerine Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik" ile sağlanmıştır. Yönetmelik, mevzuatta bireysel ve kitlesel sığınma olayları karşısında yapılması gerekenleri düzenleyen ilk yasal düzenleme özelliğini taşımaktadır. Böylelikle taraf olduğumuz, 1951 tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin Cenevre Sözleşmesi ile 1967 tarihli Ek Protokole uyum amaçlanmıştır. Ancak ülkemizdeki düzenli ve düzensiz göç hareketliğindeki çeşitliliğin ve sayının artması, yönetmeliğin ülke ihtiyaçlarını karşılamaması, uluslararası sözleşmelerden doğan sorumlulukları yerine getirmede yetersiz kalması, ayrıca Avrupa Birliği (AB) ile üyelik müzakerelerinde, üçüncü ülkelerden gelen bu yabancılar için AB mevzuatına uyum noktasında uygun bir strateji belirleme gereksinimi, insan ticareti ve kaçakçılığı, sığınma ve mülteciler, yabancıların ikameti ve çalışması, vize işlemleri, uyum gibi düzenli ve düzensiz göçün içinde yer alan birçok düzenlemenin yenilenmesi ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak, 4 Nisan 2013 tarihli ve 6458 sayılı "Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu" kabul edilmiş ve Göç İdaresi Genel Müdürlüğü kurulmuştur. Kurum, 2021 yılında yapılan değişiklikle Göç İdaresi Başkanlığı adını almıştır. 2015 yılında ülkemizdeki uluslararası koruma başvuru sahipleri ve geçici koruma altındakilerin haklarına yönelik İnsan Haklarını İnceleme Komisyonuna bağlı "Mülteci Hakları Alt Komisyonu" çalışmalar yürütmeye başlamış ve daha sonra "Göç ve Uyum Ali Komisyonu" adı altında faaliyetlerine devam etmektedir. Ayrıca 2019 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi Dışişleri Komisyonu bünyesinde "Yur? Dışı Türkler ve Akraba Topluluklar Ali Komisyonu" kurulmuş olup halen çalışmalarını sürdürmektedir.

Mevcut sayıların büyüklüğü, sorunların derinliği ve çok boyutlu olması ve Türkiye'nin konumu itibarıyla kriz bölgesinde bulunması dolayısıyla göç hareketliliğinin devam edebileceği değerlendirmeleri, konunun önemini yeterince ortaya koymaktadır.

Ayrıca ülkemiz artık bir göç ülkesi olarak görülmelidir. Özellikle nitelikli insan sermayesi ve beyin göçü konusu, ülkemizin geleceği açısından kritik bir öneme sahiptir. 2016 yılında yürürlüğe giren Uluslararası İşgücü Kanunu ve Turkuaz Kart uygulaması, ülkemize kalifiye iş gücünü ve sermayeyi çekme amacı taşımaktadır. Ancak, bu adımlara rağmen Türkiye, hem kendi nitelikli vatandaşlarını yurt dışına kaybetme hem de uluslararası düzeyde nitelikli göçü çekme konusunda zorluklar yaşamaktadır. Beyin göçü, küresel rekabetin yoğun olduğu günümüz dünyasında ülkelerin ekonomik büyümesi, yenilikçilik kapasitesi ve kalkınma hedefleri için stratejik bir unsurdur. Türkiye, yurt dışına yönelen işgücü göçünü uzun yıllar işsizliğin azaltılması ve işçi dövizleri gibi ekonomik hedeflerle ilişkilendirmiş ancak bu olgunun zaman içinde değişen dinamiklerini yeterince analiz edememiştir.

Bu bağlamda, beyin göçünün kapsamlı bir şekilde yönetilmesi, sadece ekonomik değil, aynı zamanda bilimsel, teknolojik ve kültürel gelişme açısından da hayati bir olgu olarak ele alınmalıdır. Ülkemizin nitelikli insan kaynağını koruması ve geri kazanması, ayrıca uluslararası alandan nitelikli bireyleri çekebilmesi için proaktif, bütüncül ve uzun vadeli stratejilerin geliştirilmesi zaruridir. Bu stratejiler, eğitimden istihdama, yaşam kalitesinden araştırma ve geliştirme olanaklarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsamalıdır. Göç ve Diaspora Komisyonu'nun kurulması, bu kritik konunun TBMM düzeyinde derinlemesine ele alınmasına, ilgili kurumlar arası koordinasyonun sağlanmasına ve ulusal bir beyin göçü stratejisinin oluşturulmasına önemli katkılar sağlayacaktır.

Türkiye, son dönemde göç alan bir ülke olarak ön plana çıksa da aynı zamanda 19509li yıllardan itibaren göç veren bir ülke konumundadır. Bu göç hareketi işgücü temelli bir hareket olarak başlamıştır. Ülkemizden yurt dışına resmi olarak ilk işgücü göçü 30 Ekim 1961 tarihinde Batı Almanya ile imzalanan anlaşmayla gerçekleşmiştir. Almanya'nın ardından 1964 yılında Avusturya, Belçika ve Hollanda, 1965 yılında Fransa ve 1967 yılında Avustralya ile işgücü anlaşmaları imzalanmıştır. Süreç içinde birçok Türk vatandaşı özellikle Avrupa ülkelerine işçi olarak göç etmiştir. Önceleri kısa süreli, geçici işçi göçü olarak başlayan bu göç hareketi daha sonra aile birleşimi göçü ile devam etmiş, böylece birçok Avrupa ülkesinde Türkiye'den gelen kalıcı göçmen toplulukları oluşmuştur. Buna zamanla beyin göçü de eklenmiş, kalifiye iş gücümüzden yurt dışına göçler gerçekleşmiştir. Ayrıca, Türkiye'den Kuzey Afrika ve Orta

Doğu ülkelerine, sonrasında Bağımsız Devletler Topluluğu ve Doğu Avrupa ülkelerine yönelen projeye bağımlı işçi hareketleri olmuştur. Bunun yanında Avustralya, Kanada ve Amerika

Birleşik Devletleri'ne de yönelen göç dalgaları vardır.

Günümüzde yaklaşık 6,5 milyonu Avrupa'da olmak üzere Avustralya"dan Kanada'ya kadar uzanan bir coğrafyada 7,5 milyona yakın Türk vatandaşı yaşamaktadır. Türkiye uzun yıllar bu göç hareketini fazla işgücünün ihraç edilmesi, sağlayacakları işçi dövizleri, yurda dönen işçilerin edindikleri yabancı dil ve teknik donanım gibi becerilerinin kullanımı, ülkedeki işsizliğin azaltılması hedefleri noktasında, ülkenin kalkınma stratejisinin bir parçası olarak görmüştür. Ancak, yurt dışına yönelen işçi göçüyle ilgili somut ve özgün politika seçenekleri değerlendirilmemiş, göç olgusunun zaman içinde nasıl değiştiği-değişeceği konusunda çalışmalar eksik ve yetersiz kalmıştır.

İlk iş gücü göçleri baz alındığında 50 yılı aşkın bir süredir farklı ülkelerde yaşayan ve artık bu kişilerin Batı'nın ifadesiyle misafir işçi ülkemizdeki genel ifade ile gurbetçi olmadığı gerçeğini kabul ederek yapısal politikaların uygulanması gerektiği açıktır. Bu da ancak bütüncül bir perspektif ile çok boyutlu olmaları sebebiyle birçok kurumun sorumluluğuna giren politikaları içeren uzun vadeli, kurumlar arası koordinasyonun sağlandığı, konuya ilişkin araştırma ve analizlerin üretilebildiği kuşatıcı bir diaspora stratejisi ile mümkün olabilir.

Dünyanın farklı yerlerinde yaşayan Türk toplumu zaman içinde, toplumsal ilişkileriyle, siyasal katılımlarıyla, ticari yapısıyla farklı ve kalıcı alanlar yaratmıştır. Bu alanlar süreklilik arz eden toplumsal ağları ve ilişkiler bütününü oluşturur hale gelmiştir. Diaspora, kısaca çok uzun bir zamandır ana yurtlarından ayrılarak başka yerlerde yaşayan ancak geldikleri ülke ile güçlü maddi ve manevi bağlarını devam ettiren ulus veya inanç grubunu ifade etmektedir. Bu bağlamda uzun yıllardır ülke dışında kalıcı olarak yaşayan Türk vatandaşlarını ya da vatandaşlık bağı bulunmamakla birlikte Türkiye ile kültürel ve hukuki bağlarını her daim güçlü tutan ve tutmak isteyen Türk toplumunu bir diaspora olarak kabul etmeyi ve politikaların da bu doğrultuda oluşturulması gerektiğini ortaya koymak gerekir.

Ulusal mevzuatımızda yurt dışındaki Türk toplumuna ilişkin yeterli düzenlemelerin yapılmadığı eleştirisi uzun zamandır gündemdedir. Bilindiği gibi, 1921, 1924 ve 1961 anayasalarında Türk diasporasına ilişkin bir düzenleme yoktur. 1982 Anayasası'nda (md. 62) ise yurt dışındaki Türk toplumu sadece vatandaşlık ve işçilik sıfatları bağlamında ele alınmaktadır. Oysa günümüzde yaşadıkları ülkelerde kalıcı olan ve bir kısmı da o ülke vatandaşı olan Türk toplumunun gündemi, sorunları ve ihtiyaçları, çalışma hayatıyla ilgili konuları çok aşan bir hal almıştır. Bu sorunların giderilmesi için yurt dışında yaşayan ve Türk vatandaşlığından çıkan kişilere yönelik mavi kart uygulaması gibi düzenlemelere gidilmiş, iç hukukumuzda özel statüler tanınarak mağduriyetlerinin giderilmesi amaçlanmıştır. Ayrıca 2010 yılında yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızla ilgili çalışmalar yapmak ve sorunlarına çözüm üretmek amacıyla "Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı" kurulmuştur.

Türk diasporasının, günümüzde yaşadıkları ülke toplumlarının kalıcı unsurları haline geldiğini, gurbetçi anlayışını aşan ve milyonları bulan bu geniş kitlenin, dinamik ve farklılaşan ihtiyaç ve sorunlarına cevap verebilecek, haklarının korunması ve geliştirilmesi ile anavatanlarıyla bağlarının başta dil ve kültür birikimleri olmak üzere muhafaza edilip geliştirilmesi yönünde yeni politikalar üretilmesinin; ülke mevzuatının, AB müktesebatının ve uluslararası hukukun uygulanmasının takip edilerek, hak kayıplarına ulusal, uluslararası ve uluslar üstü platformlarda çözümler aranmasının önemi büyüktür.

Göç, farklı disiplinleri içinde barındıran, çok yönlü, değişken bir olgudur; ayrıca bir bütün olarak ele alınması gereken, ancak bu şekilde sağlıklı ve uygulanabilir politikaların hayata geçirilebileceği bir süreçtir. Bu nedenle göç olgusunu yurt dışına ve yurdumuza yönelik olarak bir ayırım yapmadan, bütün olarak ele alacak mekanizmaların oluşturulması gerekmektedir.

Sonuç olarak ülkemizin gelecek zaman içinde hem göç almaya hem de göç vermeye devam edeceği aşikârdır. Ayrıca, ülkemiz dışında yaşayan Türk toplumu birçok alanda, yaşadıkları ülkelerde, devletimizin desteğine ihtiyaç duymaktadır. Bu çerçevede hazırlanan kanun teklifi ile, Türkiye'ye yönelik göç hareketleri noktasında insan ticareti, göçmen kaçakçılığı, kitlesel göç hareketleri, düzensiz göçün kontrolü, uluslararası koruma rejimi, düzenli göçün ülke ihtiyaçlarını da gözeterek belirlenmesi ve yabancıların ülkemize uyum ve katılım düzeyinin arttırılması gibi konularda çalışmalar yürütmek; ülkemiz dışında yaşayan Türk toplumu noktasında anadilin öğrenimi ve yaygınlaştırılması, eğitim, kültürel, sosyal ve ekonomik faaliyetler, kamu hizmetlerinin etkin sunumu, kurumlar tarafından sunulan hizmetlerin koordinasyonu, konsolosluk ve müşavirliklerin kapasitesinin artırımı konularında faaliyetlerin sağlıklı bir şekilde hayata geçirilmesi, toplumun katılım, üretim ve dayanışma gücünün artırılması, ekonomik, sosyal ve siyasal yaşama katılımı teşvik, hak ve menfaatlerini takip, ayrımcılıkla mücadele, aile ve sosyal hizmetler, kimlik ve aidiyetin geliştirilmesi ile yaşadıkları ülkede ve Türkiye'ye geri dönüşleri durumunda uyum ve katılımın güçlendirilmesi; uygulamaları takip etmek, gelişmeleri izlemek, çalışmalar yapmak, diğer ülkelerle ve uluslararası kurum ve kuruluşlarla göç alanında müzakereleri yürütmek ve bu konularda Türkiye Büyük Millet Meclisini bilgilendirmek, hazırlanacak kanun tekliflerinin uluslararası mevzuata uygunluğu hakkında görüş bildirmek üzere, Türkiye Büyük Millet Meclisinde "Göç ve Diaspora Komisyonu"nun kurulması öngörülmekte ve bu komisyonun kuruluş, görev, yetki, çalışma usul ve esasları düzenlenmektedir.