13 Temmuz Tarihinin Zilan Katliamının Tanınması ve Hayatını Kaybedenler İçin Yas Günü İlan Edilmesi Hakkında Kanun Teklifi

Devletin kuruluş ilkelerine aykırı olacak şekilde tekçi merkezi iktidar yapılanmasının hakim kılınması coğrafyamızda birçok trajediye yol açmıştır. Amasya Protokolü, Erzurum ve Sivas Kongresi, Kürt Reform Kanunu, 1920 TBMM deneyimi, 1921 Anayasası'nda bahsedilen özerklik yaklaşımı ve eşit yurttaşlık gibi uzlaşmalar, tekçi merkezi iktidar tarafından yok sayılmış ve bu husus günümüze kadar ulaşan birçok trajedinin sebebi olmuştur.

13 Temmuz 1930'da Van'ın Erciş ilçesinde yaşanan Zilan Katliamı bu trajedilerden bir tanesidir. 1926 yılında Ağrı ve çevresinde başlayan isyanlar şiddetle bastırılırken Erciş'te isyanlarla ilişkisine bakılmaksızın binlerce insan katledilmiştir. Zilan bölgesinde Exıs, Karakilis, Kunduk, Zorava, Aryutin, Xallacköy, Yukarı Koçköprü, Aşağı Koçköprü, Kuruçem, Milk, Yekmale, Kilise, Köşk, Aşağı Partaş, Yukarı Partaş, Bunizi, Pelexlu, Kerx, Söğütlü, köyleriyle birlikte toplam 44 köy ateşe verilmiştir.

Kürt halkının hafızasına ebediyen yerleşen Zilan, dengbâji sanatı ve katliamın tanıkları aracılığıyla günümüze kadar ulaşmıştır. Katliam tanığı Tahir Nas'ın anlatımına göre; 25 Köyün ahalisi önce bir yerde toplanıyor. Ardından bu kitle askerler tarafından gruplara ayrılıyordu. Sırası gelen grup, askerler tarafından dere yatağına götürülüyor, kırmızı bayrak kaldırıldığında grup mitralyöz ateşine tutuluyordu. Aynı asker beyaz bayrağı salladığı anda ise mitralyöz ateşi kesiliyordu. Sonra, görevli subayın "süngü tak" emri ile hala hayatta olanlar süngüleniyor ve türlü işkenceler yapılıyordu. Son safhada ise kurbanların üstü aranıyor ve eşyaları alınıyordu.

Kimi kaynaklar ölenlerin sayısını 15 bin olarak kaydetse de kimilerine göre en az 50 bin Kürt katledilmiştir. Cumhuriyet gazetesi 16 Temmuz 1930 "sayısında operasyonu "Zilan harekatında imha edilen eşkıya miktarı 15 binden fazladır. Yalnız bir müfreze önünde düşüp ölenler bin kişi olarak tahmin ediliyor. Zilan Deresi'nden sıvışan 5 şaki de teslim olmuştur. Buradaki harp pek müthiş bir tarzda cereyan etmiş, Zilan deresi lepalep cesetle dolmuştu." sözleriyle aktarıyordu.

Dönemin iktidarı tarafından yürürlüğe konulan 20 Temmuz 1931 tarihli ve 1850 sayılı Kanun ile katliamcıların cezasızlığı garanti altına alınmış oluyordu. Söz konusu kanunda geçen "Erciş, Zilan, Ağrı dağ havalisinde vuku bulan isyanda, bunu müteakip Birinci Umumi Müfettişlik mıntıkası ve Erzincan Pülümür kazası dahilinde yapılan takip ve te'dip hareketleri münasebetiyle 20 Haziran 1930'dan 1 Kanun-ı Evvel 1930 tarihine kadar askeri kuvvetler ve devlet memurları ve bunlar ile birlikte hareket eden bekçi, korucu, milis ve ahali tarafından isyanın ve bu isyanla alakadar vak'aların tenkili emrinde gerek müstakilen ve gerekse müştereken işlenmiş efal ve hareket suç sayılmaz." şeklindeki düzenleme dönemin iktidarının amacını ortaya koymaktadır. Bu katliamın izleri Zilan ve çevresinde halen canlı bir acı olarak yaşanmaktadır. Katliamla yüzleşmek ve hayatını kaybedenlerin yas hakkını tanımak, onurlu bir barışın temel şartıdır.