Yurttaşların Kamu Hizmetlerine Anadillerinde Eşit Erişim Hakkı Hakkında Kanun Teklifi

Türkiye'nin toplumsal yapısı tarihsel olarak çok dilli ve çok kültürlü bir karakter taşımaktadır. Bu gerçeklik içinde, başta Kürtçe olmak üzere farklı anadilleri konuşan milyonlarca yurttaş kamusal yaşamın doğal bir parçasıdır. Buna karşın kamusal hizmetlerin büyük ölüçüde tek dil (Türkçe) üzerinden yürütülmesi. farklı anadillere sahip yurttaşların kamu hizmetlerinden yararlanmasında fiili eşitsizlikler doğurmaktadır. Özellikle yurttaşla doğrudan temas eden eğitim. sağlık. adalet. sosyal hizmetler ve yerel yönetim işlemlerinde dil engeli; yanlış anlaşılmalara. hak kayıplarına ve hizmetten yararlanamama durumlarına yol açmaktadır. Bu durum hem bireysel mağduriyet üretmekte hem de kamu hizmetinin doğruluğunu ve etkinliğini zayıtlatmaktadır.

Kamu hizmeti. yalnızca sunulduğunda değil. anlaşılabildiğinde varlık kazanır. Bu nedenle dil. kamu hizmetine erişimin teknik bir unsuru değil. hizmetin kullanılabilirliğini belirleyen asli bir koşuldur. Yurttaşın kamu kurumlarıyla kurduğu ilişkiyi anlayamadığı bir dil üzerinden yürütülen hizmet fiilen sunulmuş sayılamaz.

Demokratik yönetimlerde kamusal hizmetler yerindenlik ilkesi gereği yurttaşa en yakın idari birimler eliyle yürütülür. Türkiye'nin taraf olduğu Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı'nın 4 üncü maddesinin 3'üncü fıkrası da bu ilkeyi açık biçimde düzenlemektedir. Ancak dil engeli, yurttaşların karar süreçlerine ve hizmet mekanizmalarına etkin katılımını sınırlandırarak yerinden yönetim ilkesinin uygulamada zayıflamasına yol açabilmektedir.

Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası insan hakları belgeleri dil temelinde ayrımcılığı yasaklamakta ve bireylerin kendi dilini kullanma hakkını güvence altına almaktadır. Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'nin 27'nci maddesi bu hakkı açıkça düzenlemekte: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 14'üncü maddesi ile 12 No'lu Ek Protokol ayrımcılığı yasaklamakta: Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin 17. 29 ve 30'uncu maddeleri çocukların dil ve kültürel kimlik haklarının korunmasını devlet yükümlülüğü olarak tanımlamaktadır.

Buna rağmen uluslararası standartlar ile iç hukuk uygulamaları arasında dil hakları bakımından bütüncül bir uyum sağlanabildiği söylenemez. Bölgesel veya Azınlık Dilleri Şartı'na taraf olunmaması ve mevcut yükümlülüklerin uygulanmasına yönelik kurumsal düzenlemelerin sınırlı kalması. hakların tanınması ile kullanılabilmesi arasında fiili bir boşluk yaratmaktadır.

Dilsel erişilebilirliğin sağlanması. kamu hizmetlerine katılımı artırır. idari işlemlerin doğruluğunu güçlendirir ve kamu yönetiminin hizmet kapasitesini yükseltir. Hizmet alan ile hizmet sunan arasındaki iletişimin açık olması hem bireyin haklarını kullanabilmesini hem de idarenin doğru işlem tesis etmesini sağlar. Bu yönüyle dilsel erişim bireysel bir kolaylık değil. kamu yönetiminin işleyişine ilişkin kurumsal bir gerekliliktir.

Toplumun dilsel gerçekliğiyle uyumlu hizmet sunumu. kamusal kurumlara duyulan güveni artırır. yurttaşların yönetime katılımını güçlendirir ve idare ile toplum arasındaki ilişkiyi sağlamlaştırır. Dil engellerinin sürdüğü durumlarda ise kamu hizmeti ile yurttaş arasındaki mesafe artar ve hizmetin erişilebilirliği zayıflar.

Kamu hizmetlerinin yurttaşların anlayabildiği dillerde sunulabilmesi. hizmeti herkes bakımından erişilebilir hale getirerek dil temelli fiili eşitsizlikleri azaltacaktır. Böylelikle kamu hizmeti yalnızca hukuken var olan değil. fiilen herkes tarafından kullanılabilen bir nitelik kazanacaktır. Bu durum. hizmet sunumuna ilişkin teknik bir iyileşmenin ötesinde. kamu yönetiminde şeffaflık. katılım ve hesap verebilirlik ilkelerini güçlendiren yapısal bir dönüşüm anlamına gelmektedir.

Sonuç olarak düzenleme: kamu hizmetine erişimde dil engelini ortadan kaldırarak eşitlik ilkesini güçlendirmeyi. yurttaşların devlete erişimini kolaylaştırmayı. idarenin hizmet sunum kapasitesini artırmayı ve kamu yönetimini toplumsal gerçeklikle uyumlu hale getirmeyi hedeflemektedir. Böylece kamu hizmetleri herkes için anlaşılabilir ve kullanılabilir bir niteliğe kavuşacaktır.