5464 Sayılı Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

Türkiye'de ekonomik hayatın ve tüketici alışkanlıklarının değişmesiyle birlikte banka ve kredi kartlarıyla gerçekleştirilen ödemeler, günlük ticaretin temel unsurlarından biri hâline gelmiştir. Kartlı ödeme sistemleri, tüketiciler açısından ödeme kolaylığı sağlarken işletmeler bakımından da ticari faaliyetin sürdürülebilmesi için fiilen zorunlu bir araç niteliği kazanmıştır. 5464 sayılı Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanunu uyarınca üye işyerleri, kart hamillerinin mal ve hizmet bedellerini banka kartı veya kredi kartı ile ödeme taleplerini kabul etmek zorundadır. Dolayısıyla özellikle küçük esnaf açısından POS cihazı bulundurmak ve kartlı ödeme kabul etmek bir tercih olmaktan çıkmış, müşteri kaybetmemek ve ticari faaliyetini sürdürebilmek için zorunluluk hâline gelmiştir.

Ancak kartlı ödeme sistemlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte bankalar, ödeme kuruluşları ve elektronik para kuruluşları tarafından üye işyerlerinden alınan komisyonlar ve diğer ücretler, özellikle küçük işletmeler üzerinde önemli bir maliyet oluşturmaktadır. Büyük işletmeler açısından işlem hacmi içerisinde yönetilebilir düzeyde kalabilen bu maliyetler, düşük kâr marjıyla çalışan mahalle bakkalı, manav, berber, kuaför, kahvehane, büfe, simitçi, küçük lokanta, kuruyemişçi, çiçekçi ve benzeri işletmeler bakımından doğrudan işletmenin gelirinden eksilen bir yük hâline gelmektedir.

Esnafın satış fiyatı üzerinden elde ettiği gelirin önemli bir bölümünün kira, elektrik, su, personel, hammadde, vergi, sigorta ve diğer zorunlu giderlere ayrıldığı dikkate alındığında, her kartlı işlem üzerinden yapılan kesinti işletmenin gerçek kârını azaltmaktadır. Özellikle küçük işletmelerin sermaye yapıları, işlem hacimleri ve finansmana erişim imkânları büyük işletmelere göre daha sınırlıdır. Bu nedenle bütün işletmelere aynı oranda veya benzer maliyet yapısının uygulanması, ekonomik büyüklük ve taşıma kapasitesi bakımından adil olmayan bir sonuç doğurmaktadır.

Mevcut sistemde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından üye işyerlerine uygulanacak azami komisyon oranları belirlenmektedir. Ancak ekonomik koşulların ve özellikle küçük esnafın karşı karşıya bulunduğu maliyetlerin ağırlaşması karşısında, kanun düzeyinde daha açık, öngörülebilir ve küçük işletmeleri koruyan bir çerçeve oluşturulması ihtiyaç hâline gelmiştir.

Kartlı ödeme işlemlerinden doğan maliyetin yalnızca esnaf üzerinde bırakılması, zaman içerisinde mal ve hizmet fiyatlarına da yansıyabilmektedir. Esnaf artan işletme maliyetlerini karşılayabilmek için fiyatlarını artırmak zorunda kaldığında, kartlı ödeme sisteminin maliyeti dolaylı olarak tüketiciye de yansımaktadır. Bu nedenle komisyonların makul ve ölçülü seviyelerde tutulması, yalnızca esnafın değil tüketicinin de korunması bakımından önem taşımaktadır.

Diğer taraftan, yalnızca işlem komisyonuna üst sınır getirilmesi yeterli değildir. Komisyon oranının düşürülmesinden sonra POS cihazı kira bedeli, cihaz kullanım bedeli, aktivasyon ücreti, paket ücreti, yazılım bedeli, bakım bedeli, hizmet bedeli, bloke bedeli veya benzeri adlar altında ilave ücretler alınması hâlinde getirilen düzenlemenin amacına ulaşması mümkün olmayacaktır. Bu nedenle kanuni düzenlemenin, belirlenen komisyon sınırlarının farklı adlar altında alınan ücretlerle aşılmasını da açık biçimde engellemesi gerekmektedir.

Özellikle mikro ölçekli esnaf ve sanatkârların ekonomik faaliyetlerini sürdürebilmeleri bakımından kartlı ödeme işlemlerinin maliyetinin mümkün olduğunca azaltılması gerekmektedir. Küçük işletmelerin müşteriye erişimini, istihdamı ve yerel ekonomik hayatı koruyabilmeleri için işlem hacmi ve ekonomik büyüklük dikkate alınarak farklılaştırılmış bir komisyon sistemi oluşturulması amaçlanmaktadır.

Bu kapsamda teklif ile 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu kapsamında faaliyet gösteren mikro ölçekli ve düşük cirolu esnaf ve sanatkârların kartlı ödeme işlemlerinden komisyon alınmaması; diğer esnaf ve sanatkârlar bakımından komisyonun yüzde 0,50, diğer üye işyerleri bakımından ise yüzde 0,75 ile sınırlandırılması öngörülmektedir. Ayrıca tek çekim ve taksitli işlemler arasında komisyon yükü bakımından işletme aleyhine farklılık oluşturulmasının önüne geçilmesi, taksit sayısının artırılması veya işlemin farklı bir ödeme ürünü olarak tanımlanması suretiyle belirlenen azami oranların aşılmasının engellenmesi amaçlanmaktadır.

Sonuç olarak teklif; kartlı ödeme sistemlerinin işleyişini veya tüketicilerin ödeme özgürlüğünü sınırlandırmayı değil, kartlı ödeme sisteminin maliyetinin küçük esnaf ve sanatkârlar üzerinde orantısız bir yük oluşturmasını önlemeyi amaçlamaktadır. Esnafın ayakta kalması; istihdamın, yerel ekonominin, küçük işletmelerin ve tüketicinin korunması açısından kamu yararı taşımaktadır.