1980-2026 Döneminde Zorla Yerinden Edilenlerin Geri Dönüşü, Zararlarının Giderilmesi İle Hakikat Ve Adaletin Tesisi Hakkında Kanun Teklifi

Türkiye'nin yakın tarihinde, özellikle 1980 sonrasındaki silahlı çatışma, olağanüstü hâl uygulamaları, güvenlik politikaları ve bunlarla bağlantılı idari ve fiili uygulamalar sonucunda önemli ölçekte zorla yerinden edilme yaşanmıştır. Bu dönemde köy ve mezraların boşaltılması, bazı yerleşim yerlerinin yakılması veya yıkılması, konutlara ve taşınmazlara erişimin engellenmesi, tarımsal ve hayvansal üretim faaliyetlerinin kesintiye uğraması, geçim kaynaklarının kaybı ve toplumsal yaşamın parçalanması, yalnızca bireysel ve ekonomik zararlar doğurmamış; kuşaklar boyunca devam eden sosyal, kültürel ve siyasal sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Bu nedenle söz konusu mağduriyetlerin yalnızca geçmişte gerçekleşmiş münferit ekonomik zararlar olarak değil, temel hak ve özgürlüklerin korunması, etkili giderim ve toplumsal barış bakımından ele alınması gerekmektedir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 20. Dönem 10/25 sayılı Boşaltılan Köyler Araştırma Komisyonu kapsamında ortaya konulan verilere göre 20 ilde 905 köy ve 2.523 mezra olmak üzere toplam 3.428 yerleşim birimi boşaltılmış; İçişleri Bakanlığı verilerine göre 378.335 kişi yerinden edilmiştir. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü tarafından yürütülen araştırmada ise yerinden edilen kişi sayısına ilişkin 953.680 ile 1.201.000 arasında değişen bir tahmin ortaya konulmuştur. Resmi ve sivil kaynaklar arasındaki bu farklılık, zorla yerinden edilmenin kapsamına ilişkin bugüne kadar bütünlüklü, erişilebilir ve tek bir kamusal envanter oluşturulamadığını göstermektedir. Bu nedenle teklifin temel yaklaşımı, yalnızca belirli bir sayıyı esas almak yerine, yerinden edilme olgusunun ve bundan etkilenen kişi, aile ve yerleşim birimlerinin kapsamlı biçimde tespit edilmesine dayanmaktadır.

Zorla yerinden edilmenin sonuçları, ikamet edilen yerin terk edilmesiyle sınırlı değildir. Yerinden edilen kişiler çoğu durumda konutlarını, topraklarını, tarımsal üretim araçlarını, hayvanlarını, iş ve gelir kaynaklarını, sosyal dayanışma ağlarını ve kültürel yaşam alanlarını kaybetmiş veya bunlara erişemez hâle gelmiştir. Bu nedenle giderim politikasının yalnızca geçmişteki maddi zararın parasal karşılığının ödenmesine indirgenmesi, ihlal sonucunda ortaya çıkan çok boyutlu kaybı karşılamaya elverişli değildir. Restitüsyon, tazminat, rehabilitasyon, tatmin ve ihlallerin tekrarlanmamasına yönelik güvencelerin birlikte ele alınması, etkili giderimin zorunlu unsurlarını oluşturmaktadır. Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 60/147 sayılı Kararı da ağır insan hakları ihlalleri bakımından giderimin, ihlalin ağırlığı ve uğranılan zararla orantılı, yeterli, etkili ve kapsamlı olmasını; mümkün olduğu ölçüde kişinin ihlalden önceki durumuna döndürülmesini ve mülkiyetin iadesi, tazminat, rehabilitasyon, tatmin ve tekrarlanmama güvencelerinin birlikte değerlendirilmesini öngörmektedir.

Anayasa'nın eşitlik ilkesi, yaşam hakkı ve kişinin maddi ve manevi varlığının korunması, mülkiyet hakkı ile hak arama ve etkili başvuru güvenceleri; devletin geçmişte meydana gelen hak ihlallerinin sonuçlarını gidermeye yönelik etkili mekanizmalar oluşturmasını gerekli kılan anayasal çerçeveyi oluşturmaktadır. Anayasa'nın 10'uncu maddesi herkesin kanun önünde eşit olduğunu ve idarenin bütün işlemlerinde eşitlik ilkesine uygun hareket etmek zorunda bulunduğunu; 17'nci maddesi yaşam ile maddi ve manevi varlığın korunmasını; 35'inci maddesi mülkiyet ve miras hakkını; 36'ncı maddesi hak arama ve adil yargılanma hakkını; 40'ncı maddesi ise ihlal edilen haklara karşı etkili başvuru ve devletin belirli koşullarda tazmin yükümlülüğünü güvence altına almaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Doğan ve Diğerleri/Türkiye kararında, köylerinden ayrılmak zorunda kalan kişilerin evlerine ve geçim kaynaklarına erişememelerinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8'inci maddesi ile Ek 1 No.lu Protokol'ün 1'nci maddesi bakımından sonuç doğurduğu ve etkili bir iç hukuk yolunun bulunmamasının 13'üncü maddeyle bağdaşmadığı tespit edilmiştir. Mahkeme ayrıca, güvenlik gerekçesiyle erişimin uzun süre engellenmesi karşısında devlet makamlarının gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüşün koşullarını oluşturma ve kalıcı geri dönüşü mümkün kılacak araçları sağlama yönündeki sorumluluğuna dikkat çekmiştir. Bu içtihat, köy boşaltmalarının yalnızca taşınmaz değerinin kaybına indirgenemeyeceğini; konut, aile hayatı, geçim kaynakları ve etkili başvuru hakkıyla birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.

2004 yılında kabul edilen 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların " Karşılanması Hakkında Kanun, belirli zararların idari yollarla giderilmesine yönelik bir mekanizma oluşturmuş olmakla birlikte, bu teklifin hedeflediği kapsamlı giderim ve geçmişle yüzleşme rejimini tek başına karşılamamaktadır. Özellikle manevi zarar, mülkiyetin ve yaşam alanının restitüsyonu, kalıcı ve sürdürülebilir geri dönüşün koşullarının oluşturulması, hakikat hakkı, kayıp kişilerin akıbetlerinin ortaya çıkarılması ve ağır insan hakları ihlallerine ilişkin etkili soruşturma süreçleri bakımından daha bütünlüklü bir hukuki çerçeveye ihtiyaç bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesinin 2025 tarihli kararında da 5233 sayılı Kanun'daki başvuru sürelerinin mahkemeye erişim ve kanunilik bakımından doğurabileceği sorunlar ortaya konulmuş; özellikle başvurucunun hangi hukuki rejime göre başvurması gerektiğinin öngörülebilir olması gerektiği vurgulanmıştır.

Bu nedenle teklif, mevcut başvuru ve tazmin mekanizmalarının yerine geçmekten ziyade, geçmiş döneme ilişkin mağduriyetlerin özel olarak ele alınmasını sağlayacak yeni ve tamamlayıcı bir başvuru rejimi öngörmektedir. Daha önce 5233 sayılı Kanun veya diğer mevzuat kapsamında başvuru yapılmış olması, yeni mekanizmaya başvuru hakkını ortadan kaldırmamakta; böylece farklı hukuki yollara başvurmuş olmaktan dolayı hak kaybı oluşmasının önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.

Teklifin temel yaklaşımı, zorla yerinden edilen kişilerin "yardım" veya "sosyal destek" alan kişiler olarak değil, ihlal edilmiş haklarının sahibi olan yurttaşlar olarak kabul edilmesidir. Buna bağlı olarak geri dönüş, idarenin takdirine bırakılan bir sosyal politika tedbiri değil; güvenli, gönüllü, onurlu ve sürdürülebilir biçimde kullanılabilmesi gereken bir hak olarak ele alınmaktadır. Birleşmiş Milletler Ülke İçinde Yerinden Olma Konusunda Yol Gösterici İlkeleri de geri dönüşün ayrımcılığa uğramaksızın gerçekleştirilmesini, kamu hizmetlerine eşit erişimi ve terk edilen mal ve mülkün mümkün olduğunca iadesini; iadenin mümkün olmaması hâlinde ise uygun ve adil tazmin mekanizmalarının işletilmesini öngörmektedir.

Bu çerçevede geri dönüşün yalnızca konutların yeniden yapılmasıyla tamamlanmış sayılması mümkün değildir. Geri dönüşün sürdürülebilirliği için yolların, içme ve kullanma suyu sistemlerinin, kanalizasyonun, elektrik ve haberleşme altyapısının, eğitim ve sağlık hizmetlerinin, ulaşım imkânlarının ve diğer temel kamu hizmetlerinin yeniden kurulması; tarım, hayvancılık, arıcılık ve diğer kırsal üretim biçimlerinin yeniden canlandırılması; üretim araçlarına erişimin, kooperatifleşmenin ve küçük üreticinin desteklenmesinin sağlanması gerekmektedir. Bu nedenle teklif, geri dönüşü yalnızca konut ve mülkiyet meselesi olarak değil, sosyal, ekonomik ve kültürel yeniden inşa süreci olarak düzenlemektedir.

Teklif aynı zamanda eşit yurttaşlık ilkesini esas almaktadır. Hak sahipliği herhangi bir etnik, dilsel, inançsal veya siyasal aidiyete bağlanmamakta; temel ölçüt zorla yerinden edilmenin ve buna bağlı ihlalin somut olarak gerçekleşmiş olması olarak belirlenmektedir. Bununla birlikte, düzenlemenin özellikle ağır sonuçlarını yaşadığı kabul edilen bölgelerde yaşayan kişilerin tarihsel ve toplumsal deneyimleri dikkate alınmakta; ayrımcılık yasağı, kamu hizmetlerine eşit erişim ve demokratik katılım esas alınmaktadır. Bu yaklaşım, hak sahipliğini kimlik üzerinden değil ihlal ve zarar üzerinden tanımlayan evrensel insan hakları anlayışıyla uyumludur.

Teklifin yaklaşımı bakımından Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonunun 18 Şubat 2026 tarihinde kabul ettiği rapor da önem taşımaktadır. Komisyon raporunda sürecin yalnızca güvenlik ve silah bırakma ekseninde değerlendirilmemesi; demokratikleşme, eşit yurttaşlık, hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması ile ekonomik kalkınmanın birlikte ele alınması gerektiğine ilişkin ortak değerlendirmelere yer verilmiştir. Partimiz, DEM Parti tarafından Komisyona sunulan 10 Aralık 2025 tarihli raporda ise boşaltılan köylerin yeniden yerleşime açılması, yerinden edilenlerin tazminatlarının güncel değerler üzerinden ödenmesi, kırsal kalkınma programlarının oluşturulması, Hakikat ve Adalet Komisyonunun kurulması, toplu mezarların araştırılması, kayıpların akıbetlerinin ortaya çıkarılması, arşivlerin açılması ve geçmişle yüzleşmenin kurumsallaştırılması özel başlıklar hâlinde ortaya konulmuştur. Aynı raporda eşit yurttaşlık, demokratik katılım, yerel demokrasi, katılımcılık ve toplumsal barışın güçlendirilmesi birbiriyle bağlantılı başlıklar olarak ele alınmıştır. Bu Kanun Teklifimiz, söz konusu yaklaşımın özellikle zorla yerinden edilme, giderim, hakikat ve adalet alanındaki somut hukuki karşılığını oluşturmayı amaçlamaktadır.

Hakikat hakkı, teklifin diğer temel sütununu oluşturmaktadır. Geçmişte yaşanan köy boşaltmaları, zorla kaybetmeler, faili meçhul cinayetler, yargısız infazlar ve diğer ağır insan hakları ihlallerinin yalnızca zamanaşımı veya dosyaların zaman içerisinde kapanması nedeniyle kamusal hafızadan silinmesi, mağdurların adalet hakkını ortadan kaldırmamaktadır. Hakikat hakkı; kayıp kişilerin akıbetinin öğrenilmesini, ihlallerin hangi koşullarda gerçekleştiğinin ortaya çıkarılmasını, kamu kurumlarının rolünün araştırılmasını, mağdurların tanınmasını ve ihlallerin yeniden yaşanmasını önleyecek kurumsal tedbirlerin geliştirilmesini içerir.

Bu nedenle teklif, TBMM bünyesinde Hakikat ve Adaletin Tesisi Komisyonunun — kurulmasını ve Komisyonun yalnızca olayları belgeleyen bir araştırma organı olarak değil, elde edilen bulguları ilgili kamu kurumlarına ileten, mağdur ve tanıkların görüşlerini alan ve toplumsal barış, hakikat, giderim ve tekrarlanmama güvenceleri konusunda öneriler geliştiren bir yapı olarak çalışmasını öngörmektedir. Bunun yanında maddi zararların tespit ve tazmini için il düzeyinde ayrı zarar tespit kurullarının oluşturulması suretiyle hakikat araştırması ile bireysel zararların belirlenmesi birbirinden ayrılmaktadır. Böylece hem kurumsal uzmanlaşma hem de görev ve yetki ayrımı sağlanmaktadır.

Teklifin cezasızlıkla mücadele boyutu, toplu bir cezalandırma mantığına değil, bireyselleştirilmiş hukuki sorumluluk ve etkili soruşturma ilkelerine dayanmaktadır. Amaç, herhangi bir kişi veya kurum hakkında önceden suçluluk karinesi oluşturmak değil; geçmişte gerçekleştiği iddia edilen ağır ihlallerin bağımsız, etkili, tarafsız ve gerektiğinde resen araştırılmasını; kişisel sorumluluk tespit edildiğinde ilgili adli makamların harekete geçirilmesini sağlamaktır. Böylelikle hakikat arayışı ile ceza adaleti birbirini tamamlayan, fakat birbirinin yerine geçmeyen iki ayrı mekanizma olarak kurgulanmaktadır.

Teklif, kadınların, çocukların, yaşlıların, engellilerin, ağır yaralanma ve sakatlanma yaşayanların ve kayıp yakınlarının özgül ihtiyaçlarının giderim politikalarında dikkate alınmasını gerektiren hak temelli yaklaşımı da esas almaktadır. Özellikle zorunlu göçün yarattığı ekonomik ve sosyal kayıpların kadınlar ve çocuklar üzerindeki uzun vadeli etkileri ile kayıp yakınlarının yıllarca süren belirsizlik hâli, salt parasal tazminatla giderilemeyecek zarar alanlarıdır. Bu nedenle fiziksel ve psikososyal rehabilitasyon, sosyal bütünleşme, aile hayatının yeniden kurulması ve mağdurların karar alma süreçlerine katılımı, giderimin tamamlayıcı unsurları olarak görülmektedir. Partimiz, DEM Parti'nin raporunda da zorunlu göç, köy boşaltmaları ve kadınların özgül mağduriyetleri ile hakikat ve adalet mekanizmalarının bu deneyimleri ayrıca dikkate alması gerektiği vurgulanmıştır.

Başvuru ve karar süreçlerinin açık, ulaşılabilir ve denetlenebilir olması da teklifin önemli bir unsurudur. Hak sahiplerine idari başvuru olanağı tanınması, daha önce başka kanunlara göre başvurmuş olmanın hak kaybına yol açmaması, kararların gerekçeli olması, itiraz ve yargı yolunun açık tutulması; etkili başvuru ve hukuk devleti ilkelerinin gereğidir. Anayasa Mahkemesinin 2025 tarihli 5233 sayılı Kanun kararında da başvuru süresine ilişkin kurallar bakımından öngörülebilirlik ve mahkemeye erişim hakkı üzerinde özellikle durulmuş olması, yeni düzenlemenin açık ve hak kaybını önleyici şekilde tasarlanmasını gerekli kılmaktadır.

Teklifin bir diğer temel unsuru, zararların günün ekonomik koşullarına göre ve gerçek kaybı karşılayacak şekilde değerlendirilmesidir. Uzun yıllar boyunca mülkünden, üretiminden veya geçim kaynağından yararlanamayan bir kişinin geçmişteki nominal değerler üzerinden tazmin edilmesi, uğranılan zararın gerçek anlamda giderilmesine yeterli olmayacaktır. Bu nedenle zarar tespitinde güncel ekonomik koşulların, taşınmazın niteliğinin, üretim ve gelir kayıplarının ve diğer somut zarar unsurlarının dikkate alınması öngörülmektedir. Mülkiyet kaybı ile fiili kullanım ve zilyetlik ilişkilerinin birbirinden ayrıştırılmaması da özellikle tapu kaydı bulunmayan kırsal yerleşimlerde fiili hak sahiplerinin dışlanmasının önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.

Bu Kanun Teklifimiz; zorla yerinden edilmenin sonuçlarını gidermeyi yalnızca tazminat ödemeye indirmeyen, geri dönüşü bir hak olarak kabul eden, mülkiyet ve geçim kaynaklarının yeniden tesisini, kamu hizmetlerine eşit erişimi, toplumsal ve ekonomik yeniden inşayı, hakikat hakkını, kayıpların akıbetinin ortaya çıkarılmasını, mağdurların tanınmasını, etkili başvuruyu ve cezasızlıkla mücadeleyi aynı hukuki çerçevede bir araya getiren bir düzenleme öngörmektedir.

Kalıcı toplumsal barışın yalnızca çatışmasızlığın sağlanmasından ibaret olmadığı; hukuk devleti, eşit yurttaşlık, insan onuru, hakikat, adalet, giderim ve demokratik katılımın birlikte güvence altına alınmasıyla kalıcılaşabileceği kabul edilmektedir. Bu bakımdan teklif, geçmiş mağduriyetleri geleceğe taşımamak, yerinden edilen kişilerin yaşam alanlarıyla bağlarını yeniden kurmak ve ağır insan hakları ihlallerinin tekrarını önleyecek kurumsal güvenceler oluşturmak amacıyla hazırlanmıştır.

Teklifimizin esası, geçmişin inkârı ile geleceğin kurulamayacağı; ancak geçmişin hakikat, hukuk ve adalet temelinde ele alınmasıyla onurlu ve eşit bir ortak yaşamın kurumsal zemininin güçlendirilebileceği anlayışına dayanmaktadır.