Türkiye'de yaşandığı iddia edilen zorla kaybedilme vakalarının aydınlatılması ve cumartesi annelerinin toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme haklarının kullanımına yönelik engellerin araştırılması amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

GEREKÇE

Cumartesi Anneleri, gözaltına alındıktan sonra varlığı inkâr edilen ve kendilerinden bir daha haber alınamayan insanların aileleri ve insan hakları savunucularından oluşmaktadır. Yakınları Edirne'den Kars'a, İzmir'den Hakkari'ye, İstanbul'dan Diyarbakır'a, Ankara'dan Adana'ya birçok şehirden gelen ve farklı görüşten insanlardan oluşan Cumartesi Anneleri, 27 Mayıs 1999'ten itibaren her hafta cumartesi günü saat 12.00'de İstanbul İstiklal Caddesi?ndeki Galatasaray Meydanı'nda toplanmaktadır. Başlıca talepleri gözaltında kaybolan yakınlarının akıbetini öğrenmek, faillerin yargılanması ve zorla kaybetme suçunun zamanaşımına uğramamasıdır.

Cumartesi Anneleri gözaltında kaybolan yakınlarının akıbetini öğrenmek ve unutturmamak için 999 haftadır bir araya gelmektedir. Bu hafta 1000. kez bir araya gelmeyi planlayan Cumartesi Anneleri böylece dünya tarihinde en uzun süreli periyodik barışçıl eylemi gerçekleştirmektedir.

5 ii ie yla barışçıl niteliğini korumasına rağmen polis müdahalesi gerçekleşmiş, bikçok? kişirsöza alınmıştır. Bu tarihten itibaren Galatasaray Meydanı polis bariyerleriyle kapatılmış, kayıp yakınları ve hak savunucularına yasaklanmıştır.

2018 yılında alınan bu yasak kararı Anayasa Mahkemesi tarafından üç ayrı başvuruda incelenmiştir. Maside Ocak Kışlakçı (Baş. No. 2019/21721, 16.11.2022) ve Gülseren Yoleri başvurularında (Baş. No. 2020/7092, 29/3/2023) Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 34. maddesinde düzenlenen toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Saime Sebla Arcan Tatlav başvurusunda (Baş. No. 2019/18583, 19/10/2022) Anayasa

Mahkemesi, Anayasa'nın 17. maddesinde düzenlenen eziyet yasağının maddi ve usul boyutlarıyla ihlal edildiği sonucuna varmıştır. Maside Ocak Kışlakçı başvurusunda Anayasa Mahkemesi, "(...) başvurucunun da içinde yer aldığı grubun kaybolan yakınlarının bulunması ve kamuoyunda farkındalık yaratılması amacına yönelik oturma eylemi ve basın açıklaması yapmak istemesi demokratik bir toplumda saygı ile karşılanmalıdır. " ifadelerini kullanmıştır. Aynı kararda Anayasa Mahkemesi, "Nitekim idare, yasaklama kararında kamu düzeni bozulması, bozulma tehlikesi veya başkalarının haklarının korunması gerekliliği gibi zorlayıcı şartlar olduğunu ortaya koymamıştır. İzah edilen sebeplerle idarenin etkinliği yasaklama kararı için dayanak gerekçelerinin haklı ve ikna edici olduğu söylenemez. " tespitinde bulunmuştur.

Bu kararların üzerine Cumartesi Anneleri, Beyoğlu Kaymakamlığı'na ve İstanbul Emniyet Müdürlüğü'ne başvurarak $ Nisan 2023 tarihinde Galatasaray buluşmalarını yeniden başlatacaklarını ve Anayasa Mahkemesi kararlarının yerine getirilmesini talep etmişlerdir. Ancak 8 Nisan-11 Kasım 2023 tarihleri arasında 29 kez gözaltına alınmış ve haklarında 29 adet soruşturma açılmıştır. Bunlardan yalnızca biri kovuşturma ile sonuçlanmış, diğer 28'i hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmiştir. Takip eden 30. haftada ise gözaltı işlemi yapılmamış, ancak toplantı için 10 kişilik bir sınırlama yapılmıştır. Bu sınırlama Anayasa Mahkemesi kararlarına rağmen devam etmekte, yakınlarının bir mezar yeri olmadığı için bu alanı bir anma mekânı olarak gören ailelerin önemli bir kısmı engellenmiş olmaktadır.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 18 Aralık 1992 tarih ve 47/133 sayılı Kararında zorla kaybedilmenin hukukun üstünlüğü, insan hakları ve temel özgürlüklere saygı göstermekle yükümlü her toplumun en derin değerlerini baltalamakta olduğu ve bu tür eylemlerin sistematik

olarak yapılmasının insanlığa karşı suç oluşturduğu hatırlatılmaktadır. 20 Aralık 2906 Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Bütün Kişilerin Zorla Kaybedilmeden

Uluslararası Sözleşme? yi kabul etmiştir. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kur tarihinde yayımladığı açıklamada şu ifadeleri kullanmıştır: "Türkiye İnsan Kurumu olarak bu önemli günde insan haklarını temelden sarsan zorla kaybedilme suçu faillerinin ortaya çıkarılmasını önemsiyor ve mağdur ailelerin acısını paylaşıyoruz." TİHEK, aynı açıklamada Türkiye'nin Birleşmiş Milletler üyesi birçok ülke tarafından imzalanan Sözleşme'ye henüz taraf olmadığını da hatırlatmıştır. Sözleşme'nin 8. maddesi, zorla kaybetme suçuna özgü olarak farklı bir zamanaşımı kuralı getirmektedir. Düzenlemeye göre süreler suçun devamlılığı ve ağırlığı dikkate alınarak hesaplanacak, süre içerisinde gerekli tazminin sağlanması güvence altına alınacaktır. Günümüz itibarıyla ülkemiz halen Sözleşme'nin tarafı değildir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Hakları Komisyonu geçmişte kayıpların araştırılması hususunda çalışma bulunmuştur. Komisyon 9 Şubat 2011 tarihli toplantısında

"Gözaltındayken kayboldukları iddia edilen kişilerin akıbetinin araştırılması" amacıyla bir alt komisyon kurulması kararı almıştır. Detaylı raporlarla da desteklenen bu çalışmalar, devamında zorla kaybedilmelerin aydınlatılmasını sağlayamamış ve sonuç doğuramamıştır. Bu nedenlerle Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin bir araştırma komisyonu kurularak kamuoyunu yakından ilgilendiren olayların aydınlatılması için çalışma yapması gereği ortadadır.

Zorla kaybedilme iddiaları ile Anayasa Mahkemesi'nin hak ihlali kararlarıyla tespit edilen toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının kullanımına yönelik devam eden engellerin araştırılması amacıyla Anayasa'nın 98'inci ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün 104 ve 10'inci maddeleri gereğince Meclis Araştırması açılması hususunda gereğini arz ederiz.