Çocuk hükümlülerin sorunlarının araştırılması, hak ihlallerinin önlenmesi ve çocuk hakları temelli bir adli sistemin inşası amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Adalet Bakanlığı Adli İstatistiklere göre (2021), ceza mahkemelerine getirilen dosyalardaki çocuk suçlu sayısı 95,755'tir. Bu, önceki yıllardan gelen dosyalarla birleşerek toplamda 228,895 çocuğun yargılanmasının devam ettiği anlamına gelmektedir. Mahkumiyet kararlarının %40.8'i hapis cezasına çevrilmiştir. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü'nün 3 Temmuz 2023 tarihli verilerine göre, 1013 çocuk hükümlü ve toplam 1,559 çocuk tutuklu bulunmaktadır. Tutuklu çocukların 1,496'sı oğlan ve 63'ü ise kız çocuklarıdır.

6 Şubat depremleri çocuk adalet sistemi de olumsuz etkilenmiştir. Depremin merkez üssü olan Elbistan ve Kahramanmaraş'ta, mahkemeler ve çocuk şube müdürlükleri işlevsiz hale gelmiş, suça sürüklenen çocukların işlemleri genel kolluk tarafından yürütülmüş ve yargılama faaliyetleri durmuştur. Ayrıca, çocuk mahpuslar farklı illere sevk edilmiş, isyanlar ve kötü muamele ihbarları ortaya çıkmıştır. Hapishanelerde çocukların yaşadığı olumsuz koşullar ve şiddet eylemleri de dikkat çekmektedir.

Depremin etkisiyle avukatlar hukuki destek sağlayamaz hale gelmiştir ve çocuk mahpusların hukuki temsilinde zorluklar yaşanmıştır. Bunun yanı sıra, çocukların aileleriyle iletişim kurma ve görüşme konusunda da sorunlar yaşanmıştır.

Depremin etkisi çeşitli şekillerde hissedilmiştir. Savcılıklar dışındaki adli merciler çalışamaz hale gelmiş, çocuk şube müdürlükleri hasar görmüş ve çocuk mahkemeleri faaliyetlerini sürdürememiştir. Farklı illere sevk edilen tutuklu çocukların dosyalarında tutukluluk incelemesi ve duruşma gibi konularda belirsizlikler yaşanmıştır. CMK görevlendirmesi ile çocuklara atanan ve vekalet ilişkisiyle çocukları temsil eden müdafiler depremden etkilenmiş, bu da hukuki destek sağlama süreçlerini zorlaştırmıştır.

Yaşanan depremin ardından çocuk mahpuslar önemli hak ihlalleri ve özel ihtiyaçlarla karşı karşıya kalmıştır. Yas hakkı ihlali, işkence ve kötü muamele, maddi destekten yoksun kalma, iletişim kanallarından yoksun kalma, ziyaretçi yasağı, tutukluluk incelemelerinin yapılamaması, öğrenim hakkından yoksun kalma gibi sorunlar öne çıkmaktadır.

Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi, Türkiye'ye çocuk adalet sistemi konusunda iyileştirmeler yapılması ve uluslararası standartlara uyum sağlanması çağrısında bulunmuş ve Türkiye'nin çocuk adalet sistemini eleştirmiştir. 2 Haziran 2023 de yayımladıkları sonuç gözlemlerini ve depremin etkilerini içeren raporlarına göre, Türkiye'de çocuk adalet sistemiyle ilgili başlıca sorunlar, ceza sorumluluk yaşının düşük olması, çocukların yargılama öncesinde uzun sürelerle tutuklu kalması, hapis cezası alternatiflerinin yetersizliği, yargılama dışına çıkartma tedbirlerine yeterince başvurulmaması, çocuk koruma süreçlerinin güçlendirilmesi ihtiyacı, çocuklara yönelik hukuki yardıma ilişkin kalite sorunlarıdır.

Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 37. maddesine göre, özgürlüğünden yoksun bırakıcı cezalar ve tedbirler en son çare olarak ve en kısa süreyle uygulanmalıdır. Çocukların saygınlığı ve ihtiyaçları göz önünde bulundurulmalıdır. Yine Sözleşme'nin 40. maddesine göre, Taraf Devletler çocukların insan haklarına saygı göstermelerini pekiştirecek nitelikte muamele görme hakkını kabul ederler. Çocukların saygınlığı ve insan haklarına duyarlılık gözetilmelidir.