7554 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile yapılan mevzuat değişiklikleri sonrası maden ruhsatlandırma süreçlerinin ve Taşınmaz Komisyonunun uygulamalarının incelenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Özellikle 7554 sayılı Kanun ile yapılan düzenlemeler, maden ruhsatlandırma süreçlerini hızlandırmayı ve yatırımların önünü açmayı hedeflerken, fiiliyatta kamu denetimini devre dışı bırakan bir mekanizma yaratmıştır. 2018 yılında alınan bir karar ile maden ruhsatlarının önemli bir kısmının ihale dışına çıkarılması ve şirketlerin talebi üzerine Taşınmaz Komisyonu tarafından doğrudan satışının yapılması, istisnai bir uygulama olmaktan çıkıp genel bir kural halini almıştır.

GEREKÇE

Bakanlık verileri incelendiğinde, ruhsatlandırma rejimindeki bu yapısal sapma net bir şekilde görülmektedir:

• 2022 yılı başından bugüne kadar Türkiye genelinde satılan toplam 12.080 maden ruhsatının yalnızca %13'ü (1.537 adet) Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) tarafından yapılan açık ihalelerle satılmıştır.

• Geriye kalan 10.543 adet ruhsat (toplamın %87'si), Taşınmaz Komisyonu kararlarıyla, ihalesiz, rekabetsiz ve kapalı kapılar ardında şirketlere devredilmiştir. Bu tablo, maden sahalarının tahsisinde "açık ihale" yönteminin terk edildiğini, bunun yerine kriterleri, usul ve esasları kamuoyu tarafından bilinmeyen bir komisyonun inisiyatifinin esas alındığını göstermektedir. Taşınmaz Komisyonu, kamuya ait alanların maden rejimine katılmasında aktif ve kontrolsüz bir rol oynamaktadır.

Ruhsatlandırma rejimindeki bu keyfiyet, verilerin karartılmasıyla daha da derinleşmektedir. Geçmiş yıllarda ihalesiz satılan sahalara dair maden cinsi ve talebin mahiyeti (arama/işletme vb.) bilgileri paylaşılırken; son dönemde yayınlanan kararlarda sadece il-ilçe ve şirket bilgileri yer almakta, madenin türü halktan ve denetim organlarından gizlenmektedir.

Bu gizliliğin ardındaki tehlike, özellikle ekolojik yıkım potansiyeli yüksek olan IV. Grup madenlerde (altın, gümüş, bakır vb.) belirgindir. Verilere göre;

• 2022 başından beri Taşınmaz Komisyonu kararlarıyla satılan ve ÇED süreci henüz başlamamış en az 632 adet altın madeni ruhsatı bulunmaktadır.

• Buna karşılık, aynı dönemde MAPEG ihaleleri yoluyla satılan altın madeni ruhsatı sayısı sadece 2'dir.

Öte yandan MAPEG tarafından yürütülen ihale süreçleri incelendiğinde de maden sahası arzının ulaştığı ürkütücü boyutlar dikkat çekmektedir:

• 2023 yılı başından sadece Aralık 2025'e kadar ihaleye çıkarılan 2.405 adet ruhsat sahasının toplam büyüklüğü 1.498.023 hektara ulaşmış olup, bu rakam Balıkesir yüzölçümünden dahi fazladır.

• Aynı dönemde satışı tamamlanan 1.031 adet ruhsat ise Tekirdağ ilinden daha geniş bir coğrafyayı (634.796 hektar) kapsamaktadır. Satışı yapılan bu sahaların 279 adedinin, 1.000 hektarı aşan büyüklükte "mega maden" sahası niteliğinde olması ise tehlikenin boyutunu ortaya koymaktadır.

• 2026 yılının sadece başında 409 adet farklı yer için maden şirketlerine ruhsat verildi.

Bunlardan 9 tanesi "mega-maden" sahasıdır.

Bu veriler, Türkiye'nin en stratejik ve çevresel riski en yüksek maden sahalarının, rekabetçi bir ihale süreci olmaksızın, "adrese teslim" yöntemlerle şirketlere dağıtıldığını kanıtlamaktadır. 7554 sayılı Kanun'un getirdiği "hızlandırma" mantığı, hukuki belirlilikten uzak, şeffaf olmayan ve ekolojik etki değerlendirmelerini prosedürel bir teferruata indirgeyen bir yapı kurmuştur.

Bakanlığın yabancı yatırımcılar için hazırladığı rehberde, Türkiye'deki maden ruhsatlarının iptal edilmesinin çok zor olduğu ve düşük devlet hakkı (%1-%8 arası) ile yatırımcıya "güvence" verildiği açıkça beyan edilerek, ülke ucuz hammadde deposu olarak pazarlanmaktadır. Maden Kanunu'nda yapılan değişikliklerle II. grup (b bendi) ve IV. grup madenlerin (altın, gümüş, metalik madenler) ihale dışı bırakılması, kamu yararını değil şirket çıkarlarını önceleyen bir sistem yarattığı aşikârdır.

Sonuç olarak; ruhsatlandırma rejiminin bir "satış otomatına" dönüştürülmesi, Taşınmaz Komisyonu'nun sınırsız yetkiyle donatılması ve 10 bini aşkın ruhsatın ihalesiz devri; sadece ekonomik bir tercih değil, geri dönüşü olmayan bir ekolojik yıkım sürecinin idari hazırlığıdır.

Sonuç olarak; maden ruhsatlandırma rejiminin bir yandan Taşınmaz Komisyonu eliyle şeffaflıktan uzak bir "satış otomatına" dönüştürülmesi, diğer yandan MAPEG ihaleleriyle tek kalemde bir il büyüklüğündeki coğrafyaların madenciliğe açılması; sadece idari bir tasarruf değil, geri dönüşü olmayan bir ekolojik yıkım sürecinin hazırlığıdır.

Bu çerçevede; 7554 sayılı Kanun sonrası olağanlaşan ihalesiz ruhsat devirlerinin ve Taşınmaz Komisyonu'nun şeffaflıktan uzak işleyişinin sorgulanması; eş zamanlı olarak MAPEG ihaleleriyle madenciliğe açılan milyonlarca hektarlık alanın ve "mega maden" projelerinin kümülatif ekolojik yıkım risklerinin belirlenmesi amacıyla bir Meclis Araştırması açılması elzemdir.