Şırnak'ın Cizre ilçesinde meydana gelen petrol sızıntısının çevre ve halk sağlığı üzerindeki etkilerin araştırılması amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Bunun yanında, petrol faaliyetlerinin yürütüldüğü geniş kırsal alanların sistematik biçimde "Geçici Özel Güvenlik Bölgesi" ilan edilmesi, yurttaşların bölgeye erişimini engellemesinin ötesinde bağımsız gözlem, yerinde inceleme, bilimsel tespit ve kamusal denetim imkanlarını da fiilen ortadan kaldırmaktadır. Bu rejim altında ekolojik tahribat çoğu zaman meydana geldiği anda görünmez kılınmakta; sızıntı, atık deşarjı, toprak ve su kirlenmesi gibi ağır sonuçlar ancak zarar büyüdükten sonra kamuoyuna yansıyabilmektedir. Böylece doğa üzerindeki yıkım, yalnızca teknik bir ihmalin değil, denetimi askıya alan güvenlikçi yönetim anlayışının da sonucu haline gelmektedir.

GEREKÇE

Dicle Nehri, halihazırda birçok yerleşim yerinin kanalizasyon sularının arıtılmaksızın doğrudan nehre deşarj edilmesi nedeniyle ağır bir kirlilik yükü altındadır. Nehrin özümseme kapasitesini zorlayan bu mevcut kirliliğe bir de ham petrol sızıntısının eklenmesi, su ekosistemini geri dönülemez bir yıkıma sürüklemektedir. Kanalizasyon atıklarıyla birleşen petrol türevlerinin yarattığı kümülatif kirliliğin, nehirdeki biyoçeşitlilik ve halk sağlığı üzerindeki uzun vadeli etkileri bilimsel olarak analiz edilmelidir.

Ne var ki bu tahribatın boyutlarının ortaya konulması da başlı başına bir sorun alanına dönüşmüştür. Nedeni ise bu kirliliğin ortaya çıktığı ve petrol faaliyetlerinin yoğunlaştığı alanların sistematik biçimde "Geçici Özel Güvenlik Bölgesi" ilan edilmesi, ekolojik tahribatın boyutlarının zamanında ve bağımsız biçimde tespit edilmesini güçleştirmektedir. Bölgeye girişlerin yasaklanması; çevre örgütlerinin, meslek odalarının, yerel halkın, gazetecilerin ve bağımsız uzmanların sahada inceleme yapmasını engellemekte; böylece Dicle havzasında yaşanan kirlenme aynı zamanda kamusal denetimden kaçırılan bir yıkım süreci olarak derinleşmektedir. Ekosisteme verilen zarar görünmez kılındıkça, sorumluluğun tespiti de gecikmekte; cezasızlık, ekolojik yıkımın tamamlayıcı unsuruna dönüşmektedir.

Bu görünmezleştirmenin sonuçları ise yalnızca ekosistemde değil, doğrudan halkın günlük yaşamında da ortaya çıkmaktadır. Ham petrol boru hattında meydana gelen sızıntı sonucu Cizre'de içme suyunun kesilmesi sonrası halkın temiz suya erişiminin nasıl sağlandığı ve yaşanan mağduriyetlerin nasıl giderildiği de yanıtlanması gereken temel sorular arasındadır. Bununla sınırlı olmaksızın, petrol arama faaliyetlerinin yürütüldüğü bölgelerin yakınlarındaki köylerde, coğrafi yapı itibarıyla su varlığı açısından oldukça zengin bir bölge olmasına rağmen, son yıllarda yeraltı sularının tamamen tükenme noktasına geldiği gözlemlenmektedir. Su kaynaklarının bu denli hızlı kuruması ile petrol sondaj teknikleri ve kuyu faaliyetleri arasındaki bağ titizlikle incelenmeli; köylülerin tarımsal ve hayati su kullanım haklarının neden gasp edildiği ortaya konulmalıdır.

Nitekim bu noktada, su kaynaklarındaki kayıp ile denetimden yoksun bırakılmış saha koşulları iç içe geçmektedir. Özellikle güvenlik gerekçesiyle kapatılan sahalarda, doğa üzerindeki müdahalenin gerçek ölçeği de çoğu zaman gizlenmektedir. Geçici Özel Güvenlik Bölgesi" uygulaması, su kaynaklarının kuruması, meraların daralması, bitki örtüsünün tahribi ve kırsal yaşamın çözülmesi gibi sonuçları örten bir idari perde olarak işlemektedir. Böylece hem petrol faaliyetlerinin yol açtığı ekolojik hasar büyümekte hem de bölge halkının yaşam alanlarına ilişkin itiraz ve denetim imkanları bastırılmaktadır.

Tam da bu nedenle, sahadaki tahribatın kurumsal sorumluluk ve denetim boyutunun da açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı'nın söz konusu boru hattına ilişkin bakım, denetim ve güvenlik prosedürlerinin ne olduğu, bu prosedürlerin hangi sıklıkla uygulandığı ve geçmişte benzer sızıntı veya çevre kirliliği olaylarının yaşanıp yaşanmadığı da araştırılması gereken önemli başlıklardır. Son yıllarda meydana gelen benzer olaylar bulunuyorsa, bu olaylara ilişkin hangi idari ve cezai yaptırımların uygulandığı ve bu yaptırımların caydırıcı olup olmadığı da değerlendirilmelidir.

Öte yandan, söz konusu çevre kirliliği olayının hemen ardından Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı'nın Şırnak, Adıyaman ve Diyarbakır illerini kapsayan geniş sahalardaki petrol arama ruhsat sürelerinin uzatılmasına karar verilmiş olması dikkat çekicidir. Bu kararların hangi çevresel etki değerlendirmelerine dayanılarak alındığı, bölgedeki mevcut çevresel risklerin ve altyapı güvenliğinin bu süreçte dikkate alınıp alınmadığı ve kamu yararının nasıl gözetildiği açıklığa muhtaçtır. Petrol faaliyetlerinin yoğun olduğu bölgelerde bağımsız ve etkin çevresel denetim mekanizmalarının bulunup bulunmadığı ve bu mekanizmaların nasıl güçlendirileceği de bu olay vesilesiyle ele alınmalıdır.

Ayrıca ruhsatlandırma ve faaliyetlerin sürdürülme biçimi kadar, bu faaliyetlerin sahadaki atık yönetimi ve altyapı güvenliği boyutu da araştırılmalıdır. Bir başka boyut ise; Gabar bölgesindeki petrol çıkarma tesislerinde atık depolama alanı olarak kullanılan sahaların zemin etüdü ve planlama ilkelerine uygunluğu konusunda ciddi şüpheler bulunmaktadır. Yapılan tespitler, petrol atıklarının muhafaza edildiği bu alanların, bölgedeki yoğun yağışlar neticesinde fiziksel deformasyona uğradığını ve aşınan bu atıkların doğrudan Dicle Nehri'ne karıştığını göstermektedir. Atık depolama tesislerinin yüksek yağış rejimi gibi iklimsel veriler ve topografik riskler dikkate alınmadan, yetersiz zemin etütleriyle inşa edilmiş olması, çevresel felakete davetiye çıkaran temel bir planlama hatasıdır.

Bu bağlamda; petrol sondaj faaliyetleri esnasında yeraltı su katmanlarına herhangi bir temasın gerçekleşip gerçekleşmediği, söz konusu tehlikeli atıkların hangi standartlardaki alanlarda ve ne şekilde muhafaza edildiği, ayrıca işletme süreci boyunca Dicle Nehri'ne belirli periyotlarla atık deşarjı yapılıp yapılmadığı soruları acilen yanıtlanmalıdır.

Petrol atıklarının muhafaza alanlarındaki yapısal deformasyonun boyutu ve bu alanların rehabilitasyonu için hangi teknik adımların atıldığı, nehir havzasının gelecekteki güvenliği açısından meclis araştırmasının en temel odak noktalarından birini oluşturmalıdır.

Tüm bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde, Cizre'de meydana gelen petrol sızıntısının; yeraltı sularının korunmasından atıksu yönetimine, ruhsatlandırma süreçlerinden denetim mekanizmalarına ve "Geçici Özel Güvenlik Bölgesi" uygulamalarının ekolojik yıkımı görünmezleştiren etkisine kadar bütüncül bir sorgulamayı gerektirdiği açıktır. Bu nedenle, olayın tüm yönleriyle araştırılması, sorumluların tespit edilmesi ve benzer felaketlerin önlenmesine yönelik yapısal önlemlerin belirlenmesi amacıyla Meclis Araştırması açılması zorunlu hâle gelmiştir.