26 Mart 1994 tarihinde Şırnak'ın Uludere ilçesinde yaşanan bir olayın tüm yönleriyle değerlendirilmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 12 Kasım 2013 tarihli Benzer and Others v. Turkey kararında olayın ardından yürütülen soruşturmanın etkili biçimde işletilmediğini. yaşam hakkının maddi ve usul boyutunun ihlal edildiğini, başvurucular yönünden insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele yasağı kapsamında ihlal bulunduğunu tespit etmiştir. Anayasa Mahkemesi de 10/6/2020 tarihli Abdulaziz Bengi ve diğerleri kararında. AİHM kararının gerektirdiği etkili soruşturmanın yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının usul boyutu bakımından ihlal sonucuna ulaşmıştır.

Anayasa Mahkemesi kararında da yer aldığı üzere soruşturma süreci yıllara yayılan görevsizlik kararları. delillerin zamanında ve etkili biçimde toplanmaması. olay yerinde gerekli incelemelerin yapılmaması ve sorumluların tespitine yönelen işlemlerin sonuç alıcı biçimde yürütülmemesi nedeniyle hakikati ortaya çıkaracak bir sonuca ulaşamamıştır. Genelkurmay Askeri Savcılığının 9/4/2014 tarihli kararıyla zamanaşımı süresinin dolduğu gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiş: böylece ağır bir sivil katliamı dosyası cezasızlığın kurumsallaştığı bir örnek haline gelmiştir.

Oysa uluslararası hukukta savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar bakımından zamanaşımı uygulanamayacağı ilkesi açık biçimde kabul edilmektedir. Birleşmiş Milletler bünyesinde kabul edilen 1968 tarihli "Savaş ve İnsanlık Suçlarına Zamanaşımı Uygulanmazlığına İlişkin Sözleşme", bu suçlar bakımından fiilin işlendiği tarihten bağımsız olarak zamanaşımının uygulanamayacağını belirtmektedir. Türk Ceza Kanunu'nun 77 nci maddesi de insanlığa karşı suçlar bakımından zamanaşımının işlemeyeceğini düzenlemektedir. Bu nedenle sivillere yönelen, çok sayıda ölüm ve yaralanmayla sonuçlanan böylesine ağır bir olayı yalnızca olağan suç mantığı içinde değerlendirilerek zamanaşımıyla kapatılmış olması. cezasızlığı kurumsallaştıran ağır bir hukuk sorunu olarak ele alınmalıdır.

Bu olayın bütün yönleriyle araştırılması, mağdur yakınlarının adalet talebine yanıt üretilmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Aynı zamanda toplumsal hafızanın onarılması. kamusal vicdanın güçlendirilmesi ve devletin geçmişle yüzleşme iradesinin somutlaştırılması bakımından da tarihsel bir sorumluluk taşımaktadır. Kuşkonar ve Koçağılı dosyası açığa kavuşturulmadan, 1990'lı yıllarda yaşanan ağır insan hakları ihlallerine ilişkin hakikat zemini tamamlanamaz; cezasızlığa yol açan mekanizmalar görünür hale getirilemez.

Nitekim bu tür olaylarla gerçek bir yüzleşme sağlanamadığı. hakikat tam olarak ortaya çıkarılamadığı ve hesap verilebilirlik hukukun asli bir parçası haline getirilemediği için benzer acılar sonraki yıllarda da yaşanmıştır. Roboski de 28/12/2011 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetlerince düzenlenen hava harekatı sonucunda 34 kişi yaşamını yitirmiş: Genelkurmay Başkanlığı Askeri Savcılığınca yürütülen soruşturma sonunda beş Türk Silahlı Kuvvetleri personeli hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiştir. Kuşkonar ve Koçağılı dan Roboski ye uzanan çizgi, geçmişte açığa çıkarılmayan hakikatin ve dağıtılmayan cezasızlık düzeninin, yeni felaketlere zemin hazırlayan ağır bir siyasal miras ürettiğini göstermektedir.

Bugün yürütülen barış ve demokratik toplum süreci bağlamında: geçmişte yaşanan ağır ihlallerin üzerindeki sis perdesinin aralanması, mağdurların ve yakınlarının hakikat taleplerinin doğrudan duyulması, cezasızlığa yol açan idari ve kurumsal yapıların açığa çıkarılması ve onarım yollarının belirlenmesi özel bir ağırlık taşımaktadır. Güçlü bir barış zemini. hakikati açığa çıkaran, adalet talebini ciddiyetle ele alan ve benzer ihlallerin tekrarını önleyecek kurumsal güvenceleri kuran bir yüzleşme iradesiyle güç kazanır. Bu nedenle Kuşkonar vc Koçağılı katliamı, bugünün hukuk, demokrasi ve barış sınavlarının merkezinde yer almaktadır.

Bu çerçevede kurulacak bir Meclis Araştırması Komisyonunun: Kuşkonar ve Koçağılı köylerinde 26 Mart 1994 tarihinde yaşanan olayın bütün yönlerini. idari ve askeri makamların rolünü, cezasızlığa yol açan kurumsal işleyişi, mağdurlar ve yakınları bakımından hangi onarın mekanizmalarının kurulması gerektiğini ve geçmişle yüzleşme temelinde barış ve demokratik toplum sürecini güçlendirecek hukuki ve kurumsal adımları araştırması zorunludur. SABAHAT ERDOĞAN SARITAŞ SÜRT