Ülke genelinde internet altyapısındaki sorunların, fiyatlandırma politikalarının sosyo-ekonomik etkilerini ve afet durumlarında altyapının dayanıklılığının kapsamlı şekilde incelenerek gerekli tedbirlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

GEREKÇE

Türkiye'de internetin tarihi, 12 Nisan 1993 tarihinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi bünyesinde kurulan ilk bağlantıyla başlamış, bu gelişme, ülkemizin bilgi toplumuna geçiş sürecinde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bu tarihten itibaren üniversiteler öncülüğünde başlayan yaygınlaşma süreci, özellikle 2000'li yıllardan sonra hız kazanmış, 3G teknolojisinin devreye girmesi ve akıllı telefonların günlük hayatın ayrılmaz bir parçası haline gelmesiyle birlikte internet kullanımı toplumun geniş kesimlerine ulaşmıştır.

Bugün gelinen noktada internet, bireylerin yalnızca iletişim kurduğu bir araç olmaktan çıkmış; ekonomik üretimin, kamu hizmetlerinin, eğitim sisteminin ve toplumsal ilişkilerin merkezine yerleşmiştir. Dünya genelinde 5,3 milyarın üzerinde internet kullanıcısının bulunması, dijitalleşmenin ulaştığı boyutu açıkça ortaya koymaktadır. Yapay zekâ başta olmak üzere yeni teknolojik gelişmeler de internetin önemini daha da artırmakta, veri akışı, bağlantı hızı ve altyapı kapasitesi ülkelerin rekabet gücünü belirleyen temel unsurlar haline gelmektedir.

Ancak Türkiye'nin internet altyapısı ve hizmet kalitesi bakımından bulunduğu konum, bu dönüşüm sürecine yeterince uyum sağlanamadığını göstermektedir. Uluslararası ölçümlere göre Türkiye, sabit internet hızlarında dünya ortalamasının oldukça gerisinde kalmaktadır. Küresel ortalamanın yaklaşık yarısı seviyesinde kalan bağlantı hızları, Türkiye'nin dijital ekonomide rekabet gücünü zayıflatmakta, girişimcilik ekosisteminden sanayi üretimine kadar geniş bir alanda verimlilik kaybına yol açmaktadır.

Bu durumun günlük yaşamdaki yansımaları da son derece belirgindir. Yavaş internet bağlantıları, dijital içeriklere erişimi zorlaştırmakta, çevrim içi eğitim süreçlerini aksatmakta, uzaktan çalışan bireylerin üretkenliğini düşürmekte ve kamu kurumlarında yürütülen dijital hizmetlerin etkinliğini azaltmaktadır. Özellikle yüksek veri gerektiren işlemlerde Türkiye'deki indirme sürelerinin dünya ortalamasına kıyasla ciddi ölçüde uzun olması, altyapı yetersizliğinin somut bir göstergesidir.

İnternet hızındaki bu geriliğin temel nedenlerinden biri, fiber altyapının yetersizliği ve yaygınlaştırılamamasıdır. OECD ülkelerinde fiber internet kullanım oranı hızla artarken, Türkiye'nin bu alanda alt sıralarda yer alması, uzun vadeli planlama eksikliğini, yatırım yetersizliğini ve sektördeki yapısal sorunları gözler önüne sermektedir. Fiber altyapının sınırlı kalması, bireysel kullanıcılar ile birlikte sanayi, hizmet sektörü ve teknoloji girişimlerini des doğrudan etkilemektedir.

Bununla birlikte, telekomünikasyon sektöründe rekabetin yeterince tesis edilememiş olması, mevcut sorunların derinleşmesine neden olmaktadır. Sektörde faaliyet gösteren sınırlı sayıdaki büyük operatör arasında fiyatlandırma politikalarının benzeşmesi, tüketici lehine bir rekabet ortamının oluşmasını engellemektedir. Ayrıca altyapı yatırımlarının belirli aktörlerin kontrolünde olması, yeni girişimlerin sektöre dahil olmasını zorlaştırmakta ve yenilikçi teknolojilerin yaygınlaşmasını geciktirmektedir.

Türkiye Varlık Fonu'nun portföyünde bulunan şirketlerin fon sahiplik oranına bakıldığı zaman:

• Turkcell İletişim Hizmetleri A.Ş. - Fon sahiplik oranı %26,2

• Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş. - Fon sahiplik oranı %100

• Türk Telekomünikasyon A.Ş. - Fon sahiplik oranı %61,68

• TVF Bilgi Teknolojileri İletişim Hizmetleri Yatırım Sanayi ve Ticaret A.Ş. - Fon sahiplik oranı %100

• TVF Teknoloji Yatırımları A.Ş. - Fon sahiplik oranı %100

• Türkiye Teknoloji Fonu - Fon sahiplik oranı %100 olarak karşımıza çıkmaktadır.

Son olarak TVF'nin internet sitesindeki şu ibare yer almaktadır: "Türkiye'deki teknoloji ve telekom sektörlerinin köklü kuruluşları TVF portföyündedir. TVF, bu şirketlerin dünyadaki gelişmeler ışığında kârlılık ve verimliliklerinin artmasını hedefler." TVF'nin hedefi doğrultusunda portföyünde bulunan şirketlerin, Türkiye'nin internet ve haberleşmede başat güç oldukları aşikardır. Fakat ehliyetsiz ve liyakatsiz kadroların iş başında olması, yönetim olarak sürecin oldukça kötü ve verimsiz yönetilmesi neticesinde ülkemizde internetin yavaş ve iletişimin pahalı olması bu durumun bir sonucudur.

İnternet hizmetlerinin maliyeti de önemli bir sorun alanıdır. Türkiye'de internet fiyatları nominal olarak düşük görünse de Türk lirasının değer kaybı nedeniyle bu durum gerçeği yansıtmamaktadır. İnternet hizmetlerinin asgari ücrete oranla yüksek olması, özellikle dar gelirli kesimlerin kaliteli ve yüksek hızlı internet hizmetine erişimini sınırlandırmakta, bu durum dijital eşitsizliği derinleştirmektedir. Böylece internet, evrensel bir hak olmaktan uzaklaşarak ekonomik bir ayrıcalık haline gelmektedir.

Öte yandan, yeni nesil teknolojilere erişim konusunda yaşanan bürokratik ve yapısal engeller de Türkiye'nin dijital dönüşüm sürecini yavaşlatmaktadır. Uydu internet gibi alternatif. çözümlerin yaygınlaşmasının önündeki engeller, rekabeti sınırlamakta ve kullanıcıların-daha kaliteli hizmete erişimini geciktirmektedir.

En kritik sorun alanlarından biri ise afet ve kriz anlarında iletişim altyapısının yetersizliğidir. Geçmişte yaşanan büyük afetlerde iletişim ağlarının çökmesi, bu altyapının aynı zamanda bir kamu güvenliği ve kriz yönetimi unsuru olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Afet anlarında kesintisiz iletişimin sağlanamaması, arama-kurtarma faaliyetlerinden kamu koordinasyonuna kadar birçok hayati süreci doğrudan olumsuz etkilemektedir.

Sonuç olarak, Türkiye'de internet altyapısı ve telekomünikasyon sektörü, teknik eksikliklerin ötesinde; planlama, denetim, rekabet, şeffaflık ve kamu yararı ilkeleri açısından çok boyutlu yapısal sorunlar barındırmaktadır. Dijital çağda güçlü, kapsayıcı ve rekabetçi bir ekonomi inşa edebilmek, vatandaşların bilgiye eşit ve hızlı erişimini sağlamak, kamu hizmetlerini etkin ve kesintisiz biçimde sunabilmek için bu sorunların bütüncül bir yaklaşımla ele alınması zorunludur.

Bu kapsamda, mevcut durumun tüm boyutlarıyla incelenmesi, sorumluluk alanlarının netleştirilmesi ve sürdürülebilir politika önerilerinin geliştirilmesi amacıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde kapsamlı bir araştırma yapılması büyük bir ihtiyaç, zorunluluk ve önem arz etmektedir.