Cezaevlerinde yaşandığı iddia edilen hak ihlallerinin araştırılarak alınması gereken önlemlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Bu vakalar, aynı zamanda ölüm anından çok önce başlayan bir hak ihlali zincirine işaret etmektedir. Tecrit rejimi, sağlık hizmetine erişimdeki engeller, psikososyal destek mekanizmalarının yetersizliği, intihar riskini önleme kapasitesindeki zayıflık ve kapalı kurum denetimindeki boşluklar; mahpusların yaşamla bağını koruyan bir sistem yerine, bu bağı her gün biraz daha kırılganlaştıran yapısal bir düzen üretmektedir.

GEREKÇE

Ceza infaz kurumlarında ölüm ve intihar riskini büyüten başlıkların başında, mahpusların gündelik yaşamını belirleyen mimari yapı ve tecrit merkezli infaz uygulamaları gelmektedir. Özellikle S Tipi, Y Tipi ve Yüksek Güvenlikli cezaevleri; mahpusları sınırlı hareket, sınırlı ortak alan, sınırlı sosyal temas ve yoğun gözetim içinde tutan bir infaz modeli üzerine inşa edilmiştir. Bu mimari yapı, tecridi gündelik yaşamın kalıcı bir parçası haline getirmektedir. Tekli odalar, dar havalandırmalar, ortak faaliyet alanlarının sınırlılığı, mahpuslar arası temasın azaltılması ve sürekli gözetim pratikleri; mahpuslar üzerinde ruhsal ve fiziksel yıpranmayı artıran koşullar yaratmaktadır.

Iç Anadolu Bölge Hapishaneleri Hak İhlalleri İzleme Koordinasyonu tarafından hazırlanan 3 Mart 2025 tarihli Kırşehir S Tipi ve Kırşehir Yüksek Güvenlikli Kapalı Hapishanesi İzleme Raporu'nda; kurum koşulları nedeniyle intiharların yaşandığı, adli mahpuslar arasında yaşanan kriz ve fiziki kavgalara idarenin kayıtsız kaldığı, kimi durumlarda bu kayıtsızlığın ölüm ve intihar riskini artıran bir kurumsal zaaf yarattığı aktarılmıştır. Raporda ayrıca kirli su, tecrit, sınırlı havalandırma, aile görüşlerinin fiilen daraltılması, sağlık hizmetine erişimin engellenmesi ve psikolojik sorunları bulunan mahpuslara ilişkin risklerin giderilmemesi gibi bulgular yer almaktadır. Bu tespitler, söz konusu cezaevi modellerinin yalnızca kapatma rejimi üretmediğini; intihar riskini büyüten, mahpusun yaşamla bağını zayıflatan ve önleyici mekanizmaları işlemez hale getiren bir yapısal sorun alanı olduğunu göstermektedir.

Üstelik bu yapılarda tutulma, kesinleşmiş mahkumiyet kararı bulunan hükümlülerle sınırlı kalmamakta; tutuklular ve hükümözlüler de aynı mimari ve idari rejimin içine alınmaktadır. Böylece S Tipi, Y Tipi ve Yüksek Güvenlikli cezaevlerinde kurulan tecrit merkezli düzen, kişinin yargısal statüsünü aşan bir kapatma pratiği üretmekte; tutukluluk, hükümözlülük ve hükümlülük ayrımını fiilen aynı kapatma pratiği içinde eritmektedir.

Ölünceye kadar infaz anlayışına dayanan ağırlaştırılmış müebbet rejimi, ölümü cezanın kaçınılmaz sonucu haline getiren; mahpusun yaşamla, umutla ve gelecekle bağını sistematik biçimde aşındıran en ağır yapısal infaz başlıklarından biridir. Türk Ceza Kanunu'nun 47'nci maddesi, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının hükümlünün hayatı boyunca devam edeceğini ve sıkı güvenlik rejimine göre infaz edileceğini düzenlemektedir. 5275 sayılı Kanun'un 25'inci maddesi bu sıkı güvenlik rejimini tek kişilik odada barındırma, günde bir saat açık havaya çıkma ve spor hakkı, sınırlı temas, sınırlı telefon ve sınırlı ziyaret üzerinden somutlaştırmaktadır. Aynı Kanun'un 107'nci maddesinin 16'ncı fıkrası ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu'nun 17'nci maddesinin 4'üncü fıkrası ise belirli suçlar bakımından koşullu salıverme yolunu kapatmakta; özellikle 3713 sayılı Kanun'daki düzenleme, ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis cezasının ölünceye kadar devam edeceğini açık biçimde ifade etmektedir.

Bu hukuki çerçeve, mahpus açısından yalnızca ağır bir kapatma rejimi yaratmakla kalmamakta; çıkış ihtimalinin yok edildiği, geleceğe dair beklentinin ortadan kaldırıldığı, sosyal temasın daraltıldığı ve tecrit koşullarının süreklileştiği bir düzen kurmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Vinter ve Diğerleri kararında ortaya koyduğu gözden geçirilebilirlik ilkesi ile Öcalan/Türkiye, Kaytan/Türkiye, Gurban/Türkiye ve Boltan/Türkiye kararları, tahliye umudu bulunmayan ve gerçek bir gözden geçirme mekanizması içermeyen ağırlaştırılmış müebbet rejiminin insan onuruyla bağdaşmadığını açıkça ortaya koymuştur. Buna rağmen Türkiye'de umut hakkını güvence altına alan etkili bir yasal mekanizma kurulmamıştır. Bu nedenle cezaevlerinde yaşanan ölüm ve intihar vakaları değerlendirilirken ağırlaştırılmış müebbet rejimi; mahpusun ruhsal dayanıklılığını aşındıran, yaşamla bağını zayıflatan, umutsuzluğu kurumsallaştıran ve tecrit mimarisiyle birleştiğinde ölüm riskini büyüten bir infaz düzeni olarak araştırılmalıdır.

Cezaevlerinde ölüm ve intihar riskini büyüten temel alanlardan bir diğeri, sağlık hakkına erişim ve psikososyal destek mekanizmalarındaki yapısal yetersizliklerdir. Mahpusların fiziksel ve ruhsal durumlarının düzenli izlenmemesi, intihar riskine işaret eden beyanların zamanında dikkate alınmaması, revir ve hastane sevklerinde yaşanan gecikmeler, kelepçeli muayene, ağız içi arama dayatması, ring aracı koşulları ile psikolog ve sosyal çalışmacı yetersizliği yaşam hakkı bakımından doğrudan risk üretmektedir. İntihar riski çoğu zaman tek bir anda ortaya çıkmamakta; yalnızlaştırma, sağlık sorunları, belirsizlik, idari baskı ve sonuçsuz kalan başvuruların birikimiyle ağırlaşmaktadır.

İdari uygulamalar, disiplin mekanizmaları ve denetim eksikliği de bu tablonun parçasıdır. Dilekçelerin yanıtsız bırakılması, şikâyetlerin etkili incelenmemesi, ailelerden uzak illere sevk politikaları, oda değişikliği taleplerinin karşılanmaması, sağlık ve sosyal faaliyet taleplerinin keyfi biçimde sınırlandırılması; mahpusların sorunlarını görünür kılmasını zorlaştırmakta, risk işaretlerini kurum içinde kaybettirmektedir. Kapalı kurumlarda zamanında, etkili ve önleyici denetim işletilmediğinde, ölüm ve intiharlar yalnızca olay sonrasında tutanaklara geçen sonuçlar olarak kalmaktadır. Bu nedenle cezaevlerinde yaşam hakkının korunması bakımından; düzenli ruhsal değerlendirme, erken uyarı sistemi, sağlık hizmetine engelsiz erişim, aile ve avukat görüşlerinde dile getirilen risklerin dikkate alınması, sosyal temasın güçlendirilmesi ve bağımsız denetim mekanizmalarının işleyişi, Meclis araştırmasının temel başlıkları arasında yer almalıdır.