Ulusal ve yerel zincir market çalışanlarının yaşadıkları sorunların araştırılarak bu sorunlara yönelik alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığının Ekim 2025'te yayımladığı "2024 Yılı Ulusal Zincir Market İşyerlerinde Çalışma Koşullarının İyileştirilmesi Programlı Teftişi" raporuna göre Ankara, İstanbul, İzmir, Bursa, Antalya, Konya ve Samsun'da 358 işyerinde denetim yapılmış ve 13 bin 55 işçinin çalışma koşulları incelenmiştir. Teftiş kapsamındaki çalışanların önemli bir kısmının asgari ücret düzeyinde ücret aldığı, asgari ücretin üzerinde ücret alanların ise ağırlıklı olarak mağaza müdürü, mağaza sorumlusu ve diğer idari pozisyonlarda bulunduğu tespit edilmiştir.

Aynı raporda ilk teftişlerde 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında toplam 3 bin 604 mevzuata aykırılık tespit edilmiştir. Bunların 2 bin 405"i teftiş sürecinde giderilmiş, bin 199 aykırılık ise verilen sürelere rağmen devam etmiştir. Denetimler sonucunda çalışma süreleri ve ilgili mevzuata aykırılıklar nedeniyle toplam 6 milyon 701 bin 445 lira idari para cezası uygulanmış; işçilere ücret, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti ile diğer alacaklar kapsamında toplam 171 milyon 238 bin 549 lira ödeme yapılması sağlanmıştır. Bu ödemelere bağlı olarak kamuya aktarılan prim ve vergi tutarı da 95 milyon lirayı aşmıştır.

Teftiş sonuçlarının en dikkat çekici alanlarından biri fazla çalışmadır. Bakanlık raporunda 326 işyerinde fazla çalışma ücretinin eksik veya hiç ödenmediği tespit edilmiş ve teftiş sürecinde bu alacakların ödenmesi sağlanmıştır. Bunun yanında yılda 270 saatlik yasal fazla çalışma sınırının aşıldığı 237 işyerinden 149'unda ihlalin teftiş sonrasında da sürdüğü, fazla çalışma sürelerine ilişkin kayıt tutmayan 79 işyerinden 69'unda bu aykırılığın devam ettiği belirlenmiştir. İş Kanununa göre haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılmakta ve yıllık fazla çalışma toplamı 270 saati geçememektedir.

Çalışma sürelerine ilişkin bulgular da sorunun yapısal niteliğini göstermektedir. Denetimlerde haftalık çalışma süresinin 45 saati aşması yönünde 207 işyerinde aykırılık tespit edilmiş; bunların 200'ünde ihlalin sürdüğü belirlenmiştir. Günlük çalışma süresinin 11 saati aşması 254 işyerinde tespit edilmiş ve 206 işyerinde aykırılık devam etmiştir. Ayrıca 122 işyerinde ara dinlenmesinin uygulanmadığı, 198 işyerinde yedi günlük dönem içinde en az 24 saat kesintisiz hafta tatili verilmediği belirlenmiştir. Bu rakamlar, çalışma sürelerinin ve dinlenme haklarının zincir market çalışanları bakımından münferit değil yaygın biçimde incelenmesi gerektiğini göstermektedir.

Yıllık ücretli izinler bakımından da önemli aykırılıklar tespit edilmiştir. Bakanlık raporunda yıllık iznin yasaya aykırı şekilde bölünmesine ilişkin 353, izin ücretinin eksik veya mevzuata aykırı ödenmesine ilişkin 134, yıllık ücretli iznin kullandırılmaması veya eksik kullandırılmasına ilişkin 111 tespit yer almaktadır. Her ne kadar bu aykırılıkların teftiş sürecinde giderildiği bildirilmiş olsa da, bu kadar yüksek sayıda tespitin ortaya çıkması sektör genelinde izin uygulamalarının sürekli ve etkin biçimde denetlenmesini gerekli kılmaktadır.

Zincir marketlerde az sayıda personelle çok sayıda işin yürütülmesi de çalışma hayatına ilişkin şikâyetlerin önemli başlıklarından biridir. Çalışanların aynı vardiyada kasa, raf düzenleme, ürün indirme ve yerleştirme, depo, temizlik ve müşteri hizmetleri gibi birden fazla görevi üstlenmek zorunda kaldıklarına; psikososyal riskler bakımından iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı çerçevesinde ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, perakende sektöründeki sorunları 2025 yılında düzenlediği İş Hukuku Çalıştayı'nda ele almış; 2026 yılı Mayıs ayında da perakende sektöründe yürütülen programlı teftişlere ilişkin rehberlik ve bilgilendirme toplantısı gerçekleştirmiştir. Bakanlık, bir şubede teftiş sonucunda sağlanan kazanım ve iyileştirmelerin aynı işletmenin tüm şubelerine yaygınlaştırılmasını beklediğini açıkça ifade etmiştir. Bu yaklaşım, çok şubeli işletmelerde tek tek mağazalarla sınırlı denetim yerine şirket genelinde standart ve kalıcı uyum mekanizmalarının oluşturulmasının önemini göstermektedir.

Öte yandan çalışanların sendikal örgütlenme ve toplu pazarlık haklarını serbestçe kullanabilmesi, Anayasa ve çalışma mevzuatıyla güvence altına alınmış temel haklardandır. Zincir market ve depo çalışanlarının sendikalaşma süreçlerinde baskı, işten çıkarma veya görev yeri değişikliği iddiaları dönem dönem kamuoyuna yansımaktadır. Bu iddiaların somut veriler üzerinden incelenmesi; sendikal nedenle fesih ve ayrımcılık iddialarına ilişkin başvuru, dava ve denetim sonuçlarının sektör ölçeğinde ortaya konulması gerekmektedir.

Bakanlığın 2025 yılı genel teftiş verileri de çalışma hayatında denetimin "önemini ortaya koymaktadır. Ekim 2025 itibarıyla 9 bin 921 işyerinde yürütülen rehberlik ve teftiş faaliyetlerinde 1 milyon 207 bin 422 çalışana ulaşılmış; eksik işçilik alacaklarına ilişkin yaklaşık 954 milyon liranın çalışanlara ödenmesi sağlanmış ve mevzuata aykırılığı devam eden işyerlerine yaklaşık 1,1 milyar lira idari para cezası uygulanmıştır. Zincir marketlere ilişkin özel teftişte tespit edilen yaygın ihlaller dikkate alındığında, denetimlerin sürekliliği, şube sayısı yüksek işletmelerde risk esaslı kontrol mekanizması ve yaptırımların caydırıcılığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu kapsamda; ulusal ve yerel zincir marketlerde çalışanların ücret, fazla çalışma, çalışma ve dinlenme süreleri, hafta tatili, yıllık izin, görev tanımları ve iş sağlığı ve güvenliği koşullarının güncel durumunun belirlenmesi; Bakanlığın programlı teftişlerinde tespit edilen aykırılıkların neden bu ölçüde yaygın olduğunun ve giderilmeyen ihlallerin akıbetinin araştırılması; aynı işletmenin farklı şubelerinde mevzuata uyumun nasıl denetlendiğinin ortaya çıkarılması; personel planlaması" ve performans uygulamalarının çalışanlar üzerindeki etkilerinin incelenmesi; sendikal hakların kullanımına ilişkin sorunların tespit edilmesi ve zincir market çalışanlarının çalışma koşullarını kalıcı biçimde iyileştirecek yasal ve idari tedbirlerin belirlenmesi amacıyla Anayasa'nın 98. maddesi ve TBMM içtüzüğünün 104. ve 105. maddeleri gereğince Meclis Araştırması açılmasını saygılarımla arz ve teklif ederiz.

[PDF s. 4: okunamayan sayfa (el yazısı, imza, mühür ya da Türkçe dışı yazı) — metne alınmadı]