Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı'nın korunması için yapılan çalışmalara ilişkin
Kaynak göster
Mustafa Sezgin Tanrıkulu (CHP), 14 Temmuz 2025 tarihinde 7/31529 esas numaralı yazılı soru önergesi verdi; muhatap: Kültür ve Turizm Bakanlığı. TBMM’nin kaydına göre süresi geçtikten sonra cevaplandı (verilişinden 122 gün sonra, 13 Kasım 2025).
Mustafa Sezgin Tanrıkulu (CHP, Diyarbakır). “Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı'nın korunması için yapılan çalışmalara ilişkin”. TBMM 28. Dönem yazılı soru önergesi 7/31529, 14 Temmuz 2025. Vekilpedia: https://vekilpedia.com/soru-onergesi/7-31529-diyarbakir-kalesi-ve-hevsel-bahceleri-kulturel-peyzaj-alani-nin-korunmasi-icin-yapilan-cal (erişim: 15 Ekim 2026). TBMM kaydı: https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Yazili-Soru-Onergesi-Detay/4ce52a6a-8bbb-4ac1-96eb-019818bd4973
ÖNERGENİN YOLCULUĞU
- TBMM'ye verildi
- 15. gün
- Bakanlık cevapladı
Verilişten cevaba 122 gün. Tarihler TBMM kaydından.
Önerge metni
PDF’ten yazıya döküldü · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)Aşağıdaki sorularımın Kültür ve Turizm Bakanı Sayın Mehmet Nuri Ersoy tarafından Anayasa'nın 98. ve İçtüzüğün 96. ve 99. maddeleri gereğince yazılı /dlarak yanıtlanmasını arz ederim.
Av. Dr. Sez TANRIKULU iy akın Milletvekili
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından 2015 yılında Dünya Miras Listesi'ne alınan "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı", hem kentimizin hem de insanlığın ortak tarihsel ve kültürel mirası niteliğindedir.
Ancak aynı yıl Diyarbakır'da yaşanan çatışmalı sürecin etkisiyle, özellikle Suriçi bölgesindeki çok sayıda tarihi yapı ağır tahribata uğramış, kent dokusu bozulmuş ve bu alanların korunması büyük bir risk altına girmiştir. UNESCO kriterlerine göre dünya mirası olarak tescillenen alanların korunması devletlerin sorumluluğundadır. Bu bağlamda, 2015 yılından bugüne kadar geçen sürede, ilgili: alanın korunması, restorasyonu ve kamuoyunun bilgilendirilmesi konusunda yeterli adımların atılıp atılmadığı kamuoyunda önemli bir tartışma konusudur.
Bu çerçevede;
SORULAR
2015 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne giren "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı"nın korunmasına yönelik bugüne kadar hangi somut adımlar atılmıştır?
UNESCO tarafından belirlenen koruma yükümlülükleri doğrultusunda Türkiye Cumhuriyeti olarak ne tür raporlar hazırlanmış, bu raporlar hangi tarihlerde UNESCO'ya sunulmuştur?
2015 sonrası çatışmalı süreçte Suriçi'nde zarar gören tescilli yapıların sayısı kaçtır? Bu yapıların restorasyonu için hangi projeler uygulanmıştır?
Hevsel Bahçeleri'nin ekolojik yapısını tehdit eden yapılaşma, çevresel kirlilik ve su kaynaklarına yönelik tehditler hakkında bakanlığınızca yapılan bir risk değerlendirmesi var mıdır?
Diyarbakır Kalesi ve Surları'nın restorasyon süreçleri hangi firmalar tarafından yürütülmektedir? Bu firmalar hangi yöntem ve kıstaslarla seçilmiştir?
UNESCO tarafından alanın korunması konusunda herhangi bir uyarı ya da değerlendirme yapılmış mıdır? Yapıldıysa, içeriği ve tarihleri nelerdir?
Bakanlığınızın 2025 yılı itibarıyla Diyarbakır'daki bu miras alanlarının korunması, tanıtımı ve yerel halkın katılımını esas alan yeni bir çalışması veya stratejik planı var mıdır?
Bakanlığın cevabı
Taranmış belgeden okundu · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)Mehmet Nuri Ersoy, Kültür ve Turizm Bakanı ·
CEVAP
Bakanlığımız (Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü)Y'ca;
"Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı" içerisinde yer alan 82 dış burç ve İçkale'deki 18 burç olmak üzere toplam 100 burçtan oluşan Diyarbakır Kent Surları ve Burçlarına yönelik rölöve, restitüsyon, restorasyon ve revizyon projeleri, 2011-2025 yılları arasında Koruma Bölge Kurulunun çeşitli Kararlarıyla onaylanmıştır. Onaylanan projeler doğrultusunda yürütülen uygulama çalışmaları halen devam etmektedir. Bu kapsamda;
2017-2025 yılları arasında alınan Kararlarla surlardaki yazılama, grafiti, sıva-seramik kalıntıları ve bitki oluşumlarının temizliği yapılmıştır.
Söz konusu peyzaj alanı içerisinde yer alan On Gözlü Köprü, onaylı projeler doğrultusunda onarılmıştır. Köprünün koruma alanı içerisinde tespit edilen izinsiz uygulamaların kaldırılması yönünde Koruma Bölge Kurulu Kararları alınarak suç duyurularında bulunulmuştur. Anzele Parkı'na yönelik çevre düzenleme projesi uygun bulunmuş; park içerisinde yer alan su havuzu ve Dabakhane'ye ilişkin rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri ise 2015 yılında onaylanarak, söz konusu taşınmazların onarımı tamamlanmıştır.
UNESCO Dünya Miras Sözleşmesinin Uygulanmasına Dair Rehberin 172'nci ve 118'inci maddeleri uyarınca, "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı"nda hayata geçirilmesi planlanan büyük ölçekli plan, proje, inşai ve fiziki uygulamalar öncesinde Dünya Miras Merkezi bilgilendirilmekte; ilgili idarelerce hazırlanan ve Bakanlığımıza iletilen Kültürel Miras Etki Değerlendirme Raporları UNESCO Dünya Miras Merkezine sunulmaktadır.
"Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı" Dünya Miras Alanımızın korunma durumu Dünya Miras Komitesi tarafından her sene değerlendirilmekte olup alana ilişkin alınan komite Kararlarında Diyarbakır Surları Restitüsyon/Restorasyon Projesi kapsamında yürütülen faaliyetlerin uluslararası standartlara uygun olduğu belirtilmiş ve örnek uygulama için ülkemize teşekkür edilmiştir.
"Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı Yönetim Planı"nın güncellenmesi için 2023 yılında Bakanlığımız Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi arasında bir iş birliği protokolü
Giz. /j imzalanmış olup çalışmalar protokol kapsamında Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi tarafından Bakanlığımız ile koordineli şekilde yürütülmektedir.
Söz konusu alanda, Bakanlığımız bütçesinden aktarılan ödenekler ile 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında rölöve, restitüsyon, restorasyon proje ve uygulama işleri gerçekleştirilmiştir.
2015 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınan "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı"nın koruma durumu Dünya Miras Komitesi tarafından izlenmekte olup varlığa ilişkin Dünya Miras Komitesi tarafından bir dizi kararlar alınmaktadır. Anılan Kararlarda, varlığın korunma durumuna ilişkin güncellenmiş raporun UNESCO Dünya Miras Merkezine iletilmesi istenmiştir. Bu çerçevede 2016, 2017, 2018, 2020, 2022 ve 2024 yıllarında korunma durumu raporları UNESCO Dünya Miras Merkezine iletilmiştir.
Ayrıca; miras alanının korunma durumuna ilişkin Dünya Miras Komitesinin 44 COM 7B.56 sayılı kararı uyarınca 27 Kasım-03 Aralık 2022 tarihleri arasında yerinde inceleme yapmak üzere UNESCO Dünya Mirası Merkezi/ICOMOS Reaktif İzleme
Misyonu gerçekleştirilmiştir.
6-16 Temmuz 2025 tarihlerinde Paris'te gerçekleştirilen Dünya Miras Komitesinin 47. Oturumunda "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı"nın korunma durumu değerlendirilmiş ve 47 COM7B.129 sayılı karar alınmıştır. Alınan karar ile alanın koruma durumuna ilişkin 1 Aralık 2025 tarihine kadar Dünya Miras Merkezine iletilmesi istenen rapor ile ilgili süreç devam etmektedir.
2015 sonrası, Bakanlığımızın ilgili birimlerince Suriçi bölgesinde yürütülen hasar tespit çalışmaları sonucunda; 42 az hasarlı, 47 orta hasarlı, 59 ağır hasarlı ve 25 yıkılmış olmak üzere toplam 173 tescilli taşınmazın zarar gördüğü belirlenmiştir.
Hasar tespit çalışmalarının ardından, alanda yer alan tescilli taşınmazların tamamına yönelik olarak hazırlanan rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri, Koruma Bölge Kurulu tarafından değerlendirilerek uygun bulunmuştur. Suriçi Kentsel Sit Alanı'nda söz konusu uygulama çalışmaları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından gerçekleştirilmiştir.
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünce korunması gerekli kültür varlıklarının rölöve, restitüsyon, restorasyon projeleri, sokak sağlıklaştırma vb. çalışmalara yönelik mal ve hizmet alımlarına ilişkin iş ve işlemler Korunması Gerekli Kültür Varlıklarının Onarımları ve Restorasyonları ile Çevre Düzenlemesine İlişkin Mal ve Hizmet Alımlarına Dair Usul ve Esaslar doğrultusunda yürütülmektedir.
Mehmet Nuri ERSOYBakan