Tarım sektörüne yönelik ar-ge çalışmalarına ayrılan ödeneğe ilişkin
Kaynak göster
Hasan Karal (Yeni Yol), 27 Kasım 2025 tarihinde 7/37091 esas numaralı yazılı soru önergesi verdi; muhatap: Tarım ve Orman Bakanlığı. TBMM’nin kaydına göre süresi geçtikten sonra cevaplandı (verilişinden 84 gün sonra, 19 Şubat 2026).
Hasan Karal (Yeni Yol, İstanbul). “Tarım sektörüne yönelik ar-ge çalışmalarına ayrılan ödeneğe ilişkin”. TBMM 28. Dönem yazılı soru önergesi 7/37091, 27 Kasım 2025. Vekilpedia: https://vekilpedia.com/soru-onergesi/7-37091-tarim-sektorune-yonelik-ar-ge-calismalarina-ayrilan-odenege-iliskin (erişim: 15 Ekim 2026). TBMM kaydı: https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Yazili-Soru-Onergesi-Detay/5126dd5c-8f7d-433c-a46c-019ac9a11db8
ÖNERGENİN YOLCULUĞU
- TBMM'ye verildi
- 15. gün
- Bakanlık cevapladı
Verilişten cevaba 84 gün. Tarihler TBMM kaydından.
Önerge metni
PDF’ten yazıya döküldü · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)Aşağıda yer alan sorularımın, Tarım ve Orman Bakanı Sn. İbrahim Yumaklı tarafından Anayasanın 98'inci, TBMM İçtüzüğünün 96'ncı ve 99uncu maddeleri gereğince yazılı olarak cevaplandırılması hususunu arz ederim. / ? |) A
Türkiye'nin iklim krizine uyum, gıda arz güvenliği, kırsal kalkınma ve verimlilik artışı hedeflerine ulaşabilmesi için tarımsal araştırma—geliştirme (AR-GE) faaliyetlerine yapılan kamu yatırımları kritik öneme sahiptir. Ancak son yıllarda bu alana ayrılan kaynakların belirgin biçimde azaldığı görülmektedir. Kamuoyuna yansıyan verilere göre, Türkiye'nin tarımsal AR-GE harcamaları 2014 yılında 170 milyon dolar seviyesine yükselmişken, 2024 yılı itibarıyla yaklaşık 20 milyon dolara gerilemiştir. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2025 TI. Çeyrek Destekleme İstatistikleri de 89,7 milyar TI.'lik destekleme bütçesi içinde AR-GE payının yalnızca Wo 0,6 düzeyinde kaldığını göstermektedir. Bu veriler ışığında, tarımsal AR-GE yatırımlarının yıllara göre seyri, bölgesel dağılımı, ortak projelerin kapsamı ve yürütülen faaliyetlerin somut çıktıları hakkında kamuoyunun güncel, şeffaf ve detaylı şekilde bilgilendirilmesi önem arz etmektedir.
Bu bağlamda;
I) AR-GE yatırımlarındaki düşüşün tarımsal üretim miktarı, verimlilik düzeyi, çiftçi gelirleri, maliyet yönetimi, iklim risklerine karşı dayanıklılık ve ülkemizin gıda arz güvenliği üzerinde yarattığı etkiler nelerdir? Bakanlığınız, bu kaynak daralmasının sahadaki olumsuz sonuçlarını gidermek için hangi tedbirleri planlamaktadır?
SORULAR
AR-GE yatırımlarındaki düşüşün başlıca sebepleri nelerdir?
2000-2024 yılları arasında tarımsal AR-GE için yıllar itibarıyla ayrılan kamu kaynakları ne kadardır?
2025 yılı itibarıyla toplam tarımsal destekleme bütçesinin ne kadarı AR-GE faaliyetlerine ayrılmıştır? Bu oranın son 10 yıldaki yıllık değişimi nasıldır?
2020-2025 döneminde Bakanlığınız tarafından yürütülen tarımsal AR-GE proje sayısı kaçtır? Bu projeler hangi tematik alanlarda ve bölgelerde yoğunlaşmaktadır?
Son beş yılda tarımsal potansiyeli yüksek illerde yürütülen AR-GE proje sayısı ve bu projelere ayrılan bütçe tutarı nedir?
2020-2025 yılları arasında Bakanlığınız ile TÜBİTAK, TAGEM, TİGEM ve üniversiteler arasında yürütülen ortak AR-GE projeleri hangileridir? Bu projeler için ayrılan toplam bütçe ne kadardır?
2020-2025 döneminde yürütülen tarımsal AR-GE projeleri yerli tohum, su verimliliği, iklim dostu üretim ve verim artışı gibi alanlarda hangi somut sonuçları üretmiştir?
TBMM Halkla İlişkiler Binası 2. Kat, Oda: E-210 Çankaya/ Ankara E-mail: hasan.karal(©tbmm.gov.tr
Bakanlığın cevabı
Taranmış belgeden okundu · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)İbrahim Yumaklı, Tarım ve Orman Bakanı ·
Yıllara göre tarımsal AR-GE yatırımları bütçesinde herhangi bir düşüş bulunmamaktadır.
2020 yılından günümüze kadar tarımsal AR-GE yatırım bütçesi 15 kat artarak 1.432.249.000 TL ye çıkmıştır.
Tarımsal AR-GE desteği (Ar-projeleri ve hayvan gen kaynakları desteği) kapsamında ise 2005- 2025 yılları arasında toplam 4,12 milyar TL, reel fiyatlarla 11,8 milyar TL ödeme yapılmıştır.
2025 yılı tarımsal destek bütçesi içerisinde Tarımsal AR-GE programları için ayrılan bütçe
• ol,1'dir.
2024 yılında 1.100 olan proje sayısı, bahçe bitkileri, bitki sağlığı, hayvansal üretim, su ürünleri, hayvan sağlığı, gıda, tarla bitkileri, toprak ve su kaynakları, tarım ekonomisi, biyolojik çeşitlilik ve genetik kaynaklar, tarımsal mekanizasyon ve bilişim hizmetleri ile iklim değişikliği konularında 2025 yılında 1.385'e ulaşmıştır. Son 10 yıl içerisinde sonuçlanan proje sayısı ise 3.991'dir.
49 araştırma enstitüsü müdürlüğümüz aracılığıyla son 5 yıl içerisinde ülkemizin tamamında 3.497.131.886 TL yatırım ve 2.973.656.182 TL hayvancılık desteği ve 134.545.000 TL AR-GE desteği bütçesi kullanılarak projeler yürütülmüştür.
2020-2025 yılları arasında TÜBİTAK ile toplam 86 adet AR-GE projesi yürütülmüştür. İlaveten Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğümüz (TAGEM) tarafından yürütülen Ar-Ge Destek Programı kapsamında üniversiteler ve TÜBİTAK ile ortaklaşa yürütülen Ar-Ge projeleri sayısı ise 25tir.
Hayvansal üretimde yerli genetik kaynakların korunması ve verim artışının sağlanması amacıyla yürütülen çalışmalar kapsamında; 2011 yılından bu yana uluslararası bilimsel normlara uygun olarak sürdürülen Halk Elinde Anadolu Mandasının Islahı Ülkesel Projesi, 18 ilde 2.800 yetiştiriciye ait 29.729 baş anaç manda ile devam etmektedir. Proje kapsamında 2020-2024 yılları arasında yetiştiricilere toplam 443.862.675 TL destekleme ödemesi yapılmıştır.
Halk Elinde Yerli Sığır Islahı Projesi kapsamında, 2023 yılı itibarıyla Diyarbakır ve Batman illerinde Güney Anadolu Kırmızısı (GAK), Ankara ilinde ise Yerli Kara sığırlarında ıslah çalışmaları başlatılmıştır. Bu kapsamda 2023-2024 proje yıllarında 399 yetiştirici elinde bulunan 4.763 baş anaç yerli sığır için toplam 43.176.600 TL destekleme ödemesi gerçekleştirilmiştir.
Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı ulusal hayvan ıslah AR-GE çalışması olan Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Projesi, 2005 yılında başlamış olup hâlihazırda 52 ilde, 33 ırkta ve 207 alt projede 6.229 yetiştirici ile yürütülmektedir. Proje kapsamında, 2020-2024 döneminde proje gerekliliklerini yerine getiren yetiştiricilere toplam 1.552.019.840 TL destekleme ödemesi yapılmıştır.
Bunun yanında, Evcil Hayvan Genetik Kaynaklarının Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımı Entegre Projesi ile yerli hayvan genetik kaynaklarının korunması sağlanmaktadır. 2005 yılından bu yana devam eden proje kapsamında, 29 ilde sığır, koyun, keçi, arı ve ipek böceği türlerine ait 31 ırk/hatta yönelik çalışmalar yürütülmekte; 24.137 baş hayvan, 18.576 arı kolonisi ve 32 kg yaş koza bazında üretim 838 yetiştirici ile sürdürülmektedir. Proje kapsamında 2020-2024 yılları arasında toplam 64.827.922 TL destekleme ödemesi yapılmıştır.
Strateji Geliştirme Başkanlığı
Bitkisel üretim ve yerli tohum alanında; ülkemizin yerel tohum genetik kaynaklarının korunması, kaybolmasının önlenmesi ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla tüm bölgelerden yerel tohumlar toplanmakta, bu materyaller Bakanlığımıza bağlı Ulusal Gen Bankası (İzmir) ve Türkiye Tohum Gen Bankasında (Ankara) muhafaza altına alınmaktadır. Ayrıca bu genetik kaynaklar TAGEM Araştırma Enstitülerinde ıslah çalışmalarında kullanılmak üzere koruma ve değerlendirme altındadır. Bu kapsamda 2020-2025 döneminde 23 adet yerli sebze çeşidi geliştirilerek tescil edilmiştir.
Kamu, üniversite ve özel sektör iş birliğiyle yürütülen "Kışlık Sebze Yetiştiriciliğinde Hat ve/veya Çeşit Geliştirme" projeleri kapsamında; marul, mor havuç, soğan, brokoli ve kırmızı baş lahana olmak üzere ülkemiz sebze üretiminde önemli paya sahip 5 kışlık sebze türünde, kendi genetik kaynaklarımız kullanılarak verim ve kalite açısından üstün, hastalıklara ve olumsuz iklim koşullarına dayanıklı 50"den fazla çeşit adayı geliştirilmiştir.
Tarla bitkileri alanında ise 2020-2025 döneminde 100 farklı türde toplam 297 yerli ve milli yeni çeşit geliştirilerek üreticilerin kullanımına sunulmuştur.
Su verimliliği alanında, yerli ve milli imkânlarla geliştirilen Sulama Yönetimi ve Bitki Su Tüketimi Sistemi (TAGEM-SuET), ülkemizde dijital sulama yönetimi alanındaki ilk ve en önemli adımlardan biri olmuştur. TAGEM, üniversiteler ve özel sektör iş birliğiyle geliştirilen sistem; akademisyenler, araştırmacılar, mühendisler ve üreticiler için hesaplama ve karar destek aracı olarak hizmet vermekte, sulama randımanının artırılmasına ve su kaynaklarının etkin kullanımına katkı sağlamaktadır. TAGEM-SuET sistemi, "Tarım Cebimde" mobil uygulamasında yer alan "Su" sekmesi üzerinden üreticilerin kullanımına sunulmuş olup uzun yıllar ortalamasına dayalı meteorolojik verilerle en uygun sulama programlarının oluşturulmasına imkân tanımaktadır.
İklim dostu üretim ve iklim değişikliğine uyum kapsamında; Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (PCC) iklim senaryoları ve ülkesel iklim projeksiyonları kullanılarak incir, ceviz, fındık, kayısı, limon, muz, pamuk, portakal ve zeytin gibi önemli tarım ürünlerinde iklim değişikliğinin olası etkileri belirlenmiş ve her bir ürün için yeni yetiştiricilik alanlarına ilişkin haritalar üretilmiştir. Ayrıca Bakanlığımızca tarafından 2024 yılında belirlenen, 13-1 stratejik ürün içerisinde yer alan 10 üründe (arpa, çeltik, mısır, sorgum, patates, aspir, kuru fasulye, üzüm, soğan ve pamuk) yeni uygunluk haritalarının hazırlanmasına yönelik çalışmalar başlatılmıştır.
Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planı (2024-2030) kapsamında Tarım ve Gıda Arzı başlığı altında; tarımsal faaliyetlerden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının ölçülmesi ve izlenmesi amacıyla Güneydoğu Anadolu, İç Anadolu, Trakya ve Ege bölgelerinde başta patates, soya, yonca, arpa, buğday, mısır, pamuk ve çeltik üretim alanları olmak üzere araştırma çalışmaları yürütülmektedir.
Kurak ve yarı kurak bölgelerde ise suyun etkin kullanımını hedefleyen su hasadı projeleri kapsamında yağmur suyunun yönetimi ve toprakta nemin tutulmasına yönelik uygulamalar geliştirilmiştir. Bu projeler sonucunda yağmur suyunun "85-90 oranında bitki kök bölgesinde tutulması sağlanmış, su hasadı uygulanan alanlarda kuru tarıma kıyasla 3-4 kat verim artışı elde edilmiştir.
2020-2025 yıllarını kapsayan dönemde meyve sebze ve tarla ürün gruplarında 119 türde 984 yerli kökenli tohumluk tescili gerçekleştirilmiştir.
Strateji Geliştirme Başkanlığı vaar
Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğümüz (TİGEM) tarafından 2020-2024 yılları arasında AR-GE için ayrılan toplam bütçe 13.424.838 TL'dir.
2020-2025 döneminde TİGEM ile TAGEM iş birliğinde "Yerel Tohum Projesi" yürütülmektedir. Proje kapsamında tanımlanıp tescil edilen yerel tohum çeşitlerinden 2025 yılında Tarım Kredi Marketlerde 101.239 adet paket satışa sunulmuştur. 2026 yılında satışa sunulacak tohumlara ilişkin üretim ve paketleme çalışmaları devam etmektedir.
Ayrıca, TİGEM'e bağlı Gözlü ve Ulaş Tarım İşletmelerinde Akkaraman ırkı koyun yetiştiriciliği yapılmakta olup Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi iş birliğiyle "Akkaraman Irkının Saf Yetiştirme ve Melezleme ile Islahı Projesi" kapsamında süt, dol, büyüme ve et verimi özelliklerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.
İbrahim YUMAKLIBakan