Engelli emekliliği ve maluliyet değerlendirme ölçütlerinde yapılan değişikliğe ilişkin

Aşağıdaki sorularımın, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat IŞIKHAN tarafından Anayasa'nın 98'inci ve TBMM İçtüzüğü 'nün 96 ve 99'uncu maddeleri gereğine yazılı olarak yanıtlanmasını arz ederim.

Meral DANIŞ BEŞTAŞ Erzurum Milletvekili

2025 yılı başında yürürlüğe giren 7538 sayılı Kanun ve bu Kanun'a dayanılarak yayımlanan 2025/4 sayılı SGK Genelgesi ile engelli yurttaşların sosyal güvenlik haklârına erişiminde köklü ve sınırlayıcı değişiklikler yapılmıştır. Söz konusu düzenlemeler, yalnızca teknik bir mevzuat değişikliği olmanın ötesinde, engelli bireylerin yaşam güvencesini doğrudan etkileyen sonuçlar doğurmuştur.

Bu değişikliklerle birlikte engellilik oranlarının belirlenmesinde esas alınan kriterler daraltılmış; özellikle kronik, ilerleyici ve hayati risk taşıyan hastalıkların değerlendirilmeşinde önceki uygulamalara kıyasla daha katı ve dışlayıcı bir yaklaşım benimsenmiştir. Bunun sonucu olarak, diyaliz tedavisi gören, onkolojik hastalıklarla mücadele eden, ileri düzey diyabet, kalp ve damar hastalıkları bulunan çok sayıda yurttaşın emeklilik başvuruları reddedilmekte; emekliliğe hak kazanma aşamasına gelmiş bireyler sistem dışına itilmektedir.

Bu durum, her şeyden önce Anayasa'nın 2'nci maddesinde güvence altına alınan sosyal devlet ilkesinin açık bir ihlalidir. Sosyal devlet, en kırılgan kesimleri korumakla yükümlü iken; yapılan düzenlemeler, engelli yurttaşları korumak yerine onları daha güvencesiz hale getirmektedir.

Öte yandan, engelli yurttaşların mevcut hukuki düzenlemelere güvenerek hayatlarını planladıkları, çalışma hayatlarını ve emeklilik beklentilerini bu çerçevede şekillendirdikleri açıktır. Bu nedenle, getirilen yeni uygulamalar hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerini zedelemekte; bireylerin devlete duyduğu güveni sarsmaktadır. Bu yönüyle düzenlemeler, aynı zamanda kazanılmış hakların korunması ilkesine de aykırılık teşkil etmektedir.

Benzer şekilde, aynı veya daha hafif engel durumlarının sistem içinde kalmaya devam etmesine karşın, hayati risk taşıyan hastalıkların kapsam dışında bırakılması, Anayasa'nın 10'uncu maddesinde düzenlenen eşitlik ilkesini ihlal eder niteliktedir. Nesnel ve makul bir temele dayanmayan bu farklı muamele, engelli yurttaşlar arasında ayrımcılık yaratmaktadır.

Düzenlemeler ayrıca yalnızca ulusal hukuk bakımından değil, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler bakımından da ciddi sorunlar barındırmaktadır. Türkiye'nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi, engelli bireylerin bağımsız yaşayabilme ve toplumsal hayata tam ve etkin katılım hakkını güvence altına almaktadır.

Tarih DAN 702 6 | 42479

Bununla birlikte, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ayrımcılık yasağına ilişkin hükümleri ve mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilen sosyal güvenlik hakları, bu tür geriye götürücü uygulamalara karşı koruma sağlamaktadır.

Engelli maaşları ve emeklilik gelirleri, yalnızca bir sosyal yardım ya da idari tasarruf kalemi değil; bireylerin insan onuruna yakışır bir yaşam sürdürebilmesinin asgari koşuludur. Bu hakların daraltılması, engelli bireylerin yoksulluğa, bakım bağımlılığına ve toplumsal dışlanmaya itilmesi sonucunu doğurmaktadır.

Öte yandan, yapılan düzenlemelerin kamu maliyesi gerekçesiyle savunulması ihtimali karşısında belirtmek gerekir ki; sosyal güvenlik hakkının daraltılması, özellikle en kırılgan gruplar söz konusu olduğunda, ölçülülük ilkesi ile bağdaşmamaktadır. Devletin mali yükümlülükleri ile bireylerin temel hakları arasında kurulması gereken denge, bu düzenlemelerle açık biçimde engelli yurttaşlar aleyhine bozulmuştur.

Bu bağlamda, söz konusu düzenlemelerin yalnızca teknik bir değişiklik değil; aynı zamanda sosyal devlet anlayışından uzaklaşmanın, hak temelli politikalardan tasarruf odaklı politikalara yönelmenin somut bir göstergesi olduğu değerlendirilmektedir.

Ortaya çıkan ve giderek derinleşen mağduriyetlerin tespiti, bu mağduriyetlere yol açan idari ve hukuki süreçlerin açıklığa kavuşturulması ve engelli yurttaşların kazanılmış haklarının iade edilmesi, hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir.