Belediye Kanununda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun Teklifi

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 123. ve 127. maddeleri, merkezi idare ile yerel yönetimler arasındaki ilişkiyi düzenleyen temel anayasal hükümlerdir. Bu maddelere göre, yerel yönetimler, halkın mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere özerk kamu tüzel kişilikleridir. Ancak son yıllarda yerel yönetimlerin demokratik işleyişini zedeleyen ve halkın seçme-seçilme hakkını ihlal eden uygulamalara tanıklık edilmiştir. Özellikle 31 Mart 2024 Mahalli İdareler Genel Seçimlerinden bu yana birçok belediyeye kayyım atanması, yerel demokrasiyi zayıflatmış ve hukuki tartışmaları da beraberinde getirmiştir.

Kayyım atamaları, belediyelerin idari ve mali özerkliğini ortadan kaldırarak, merkezi idarenin yerel yönetimler üzerindeki idari vesayet yetkisini aşırı ve keyfi bir şekilde kullanmasına yol açmıştır. Anayasa Mahkemesi'nin önceki kararlarında da vurgulandığı üzere, idari vesayet yetkisi istisnai bir yetki olup, yalnızca kanunda belirtilen sınırlar çerçevesinde kullanılabilir. Ancak mevcut düzenleme, İçişleri Bakanı'na geniş bir takdir yetkisi tanımakta ve bu yetki demokratik denetimden yoksun bir şekilde kullanılmaktadır.

Anayasa'nın 127. maddesine göre, yerel yönetim organlarının feshi veya görevden alınması gibi işlemler ancak yargı denetimine açık olmalıdır. Buna rağmen, mevcut yasal düzenleme, belediye başkanlarının ve belediye meclislerinin görevden uzaklaştırılmasını, idarenin tek taraflı kararına bırakmıştır. Bu durum, seçmen iradesini hiçe sayarak demokratik toplum düzenine zarar vermekte, vatandaşların yerel yönetimlere olan güvenini sarsmaktadır.

Yerel yönetimlerin temel işlevi, halkın mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamaktır. Halkın doğrudan seçtiği yöneticiler, bu görevlerini demokratik meşruiyet temelinde yerine getirmektedir. Ancak kayyım uygulamaları, halkın seçme hakkını yok sayarak, yerel yönetimleri atanmış kişilerin denetimine bırakmaktadır. Bu durum, Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen "demokratik devlet" ilkesiyle açıkça çelişmektedir.

Kayyım atamalarıyla yerel yönetimlerin demokratik işleyişi yerine atanmış kişilerin idaresi, vatandaşların yerel hizmetlere erişiminde de ciddi sorunlar yaratmaktadır. Belediyelerin meşru temsilcilerinin yerine atanan kayyımların kararları, toplumun ihtiyaçlarından ziyade merkezi idarenin taleplerine odaklanmakta, bu da yerel yönetim anlayışına zarar vermektedir.

Hukukun üstünlüğü, demokratik bir hukuk devletinin temel prensibidir. Kayyım atamalarına ilişkin mevcut düzenlemeler, bu ilkeyi zedelemekte, yargı denetimini devre dışı bırakarak keyfi idari işlemlerin önünü açmaktadır. Terörle mücadele gibi hassas bir gerekçe gösterilerek yapılan kayyım atamaları, yargı kararı olmadan sadece idari bir değerlendirmeye dayanmakta ve bu durum hukuki güvenlik ilkesini ihlal etmektedir.

Terörle mücadelede hukuk devleti ilkelerinden taviz verilmemesi esastır. Bu bağlamda, teklif edilen düzenleme, terör bağlantılı suçlarla ilgili görevden uzaklaştırma işlemlerinin yalnızca yargı kararına dayanmasını zorunlu kılarak, hem güvenlik hem de hukukun üstünlüğü prensiplerini bir arada korumayı hedeflemektedir.

Yerel yönetimlerin özerkliği, modern demokrasilerin vazgeçilmez bir unsurudur. Anayasa'nın 127. maddesi, yerel yönetimlerin görevlerini yerine getirirken idari ve mali özerkliğe sahip olmalarını güvence altına alır. Ancak mevcut uygulamalar, merkezi idarenin vesayet yetkisini genişletmekte, yerel yönetimlerin bağımsız hareket etme kabiliyetini sınırlandırmaktadır. Bu durum, sadece demokratik temsil açısından değil, aynı zamanda yerel hizmetlerin etkinliği açısından da sorunlar yaratmaktadır.

Bu teklif, yerel yönetimlerin Anayasa'da belirtilen sınırlar içinde özerkliğini yeniden tesis etmeyi, halkın yerel yönetimlere olan güvenini artırmayı ve demokratik katılımı güçlendirmeyi amaçlamaktadır.

Bu kanun teklifi, hukukun üstünlüğünü ve demokrasi ilkelerini temel alarak, yerel yönetimlerin özerkliğini güçlendirmeyi ve halkın seçme-seçilme hakkını korumayı hedeflemektedir. Terörle mücadelede güvenlik zaafiyeti yaratmayacak, ancak keyfi uygulamaların önüne geçecek yargı denetimi şartını getiren düzenleme, hem demokratik işleyişin hem de yerel yönetimlerin güçlenmesine katkı sağlayacaktır.

Bu doğrultuda, 5393 sayılı Belediye Kanunu'nda yapılacak değişikliklerin Türkiye'nin demokratik hukuk devleti niteliğini daha da sağlamlaştıracağına inanıyoruz. MADDE GEREKÇELERİ