5902 Sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Teklifi

İklim değişikliğine bağlı afetlerin sayısı ve şiddeti her geçen gün artarken, afetlerin toplumsal etkileri de daha belirgin hale gelmektedir. Afetlerin yalnızca fiziksel yıkımlarla değil, aynı zamanda sosyal ve toplumsal kırılganlıklarla da sonuçlandığı açıktır. Özellikle kadınlar ve çocuklar afet süreçlerinde barınma, sağlık, güvenlik ve sosyal destek bakımından daha yüksek risk altındadır.

Dünya genelinde çeşitli ülkelerde 2024 yılında yaşanan yalnızca 21 büyük afetin faturası 417 milyar dolara ulaşmıştır. UNICEP'e göredünyada 2,2 milyar çocuk iklim değişiklikleri nedeniyle riske maruz kalmakta; her dört çocuktan biri "aşırı yüksek riskli" ülkede yaşamaktadır. Bu tablo, felaket maliyetlerini fiziksel altyapının ötesinde; özellikle çocuk ve kadınların eğitime, sağlık hizmetlerine, sosyal güvenliğe erişiminde kırılmalar yaratan boyutlara taşımaktadır.

Türkiye özelinde de iklim krizi etkileri giderek ağırlaşmaktadır. 6 Şubat 2023'teki depremler, 11 ilimizi doğrudan etkilemiştir. TMMOB'un resmi kaynaklara dayandırdığı değerlendirme raporuna göre 50 bin 783 vatandaşımız yaşamını yitirmiş, 107 bin 204 vatandaşımız ise yaralanmıştır. Türkiye Çocuk ve Genç Psikiyatrisi Derneği'nin araştırmasına göre ise; 13,5 milyon vatandaşımız bu afetlerden etkilenmiş iken, bunların içinde 5,4 milyon çocuk bulunmakta ve yaklaşık 4 milyon çocuk eğitim, barınma ve psikososyal destek için hala yardıma ihtiyaç duymaktadır. Bu durum, toplumsal kırılganlıkları derinleştirmiş, özellikle kadın ve çocukların afet sonrası süreçlerde yaşadığı güvenlik, sağlık, eğitim ve barınma sorunlarını görünür kılmıştır. Deprem sonrası çocukların yaklaşık "054'ü annesini, 9038'i ise babasını kaybetmiş; yarısı kardeşini yitirmiştir. Bu çocukların önemli bir kısmında travma sonrası stres bozukluğu, kaygı ve depresyon semptomları gözlemlenmiştir .

Kadınlar açısından da afet öncesi ve sonrası veriler durum kritikliğini ortaya koymaktadır. UNICEF'in 2024 tarihli acil durum raporuna göre, deprem bölgesinde yaklaşık 130 bin hamile kadın bulunmakta iken, sağlık hizmetlerine erişimde zorlanmış, hijyen ve mahremiyet sorunları yaşayan anne-bebek sağlığı risk altında kalmıştır. Ayrıca çalışmalar, kadınların deprem sonrası ev içi rollerinin ve ekonomik kırılganlıklarının arttığını, gelir kaybı ve psikososyal yükle karşılaştıklarını ortaya koymaktadır. Ek olarak, doğal afetlerin ardından cinsel şiddet, çocuk istismarı ve zorla evlilik vakalarında artış gözlemlenmektedir. UNICEF, afet sonrası risk altında olan kız çocuklarının orta vadede "okulu bırakma" oranlarında belirgin bir yükseliş kaydettiğini raporlamaktadır .

Gebelik sürecindeki kadınlar için de iklim krizi ciddi sağlık riskleri barındırmaktadır: Doğumdan önceki hafta yaşanan her 1 derecelik sıcaklık artışı ölü doğum riskini 966 oranında artırmaktadır. Bunun yanında aşırı sıcağa maruz kalan kadınlarda menopoz dönemine ait uyku ve metabolik sorunlarda da artış gözlemlenmektedir .

İklim krizinin ve afetlerin kamu maliyesi üzerindeki ekonomik yükünü düşündüğümüzde; 2030 yılına kadar dünya üzerinde afet maliyetlerinin yıllık 300 milyar Doların üzerine çıkacağı tahmin edilmekte, bu da afet öncesi dayanıklılık yapılarına yatırım yapılmadığı sürece bütçelerin büyük kısmının bu sürece yönlendirileceğini göstermektedir. Dünya genelinde kalkınmakta olan ülkeler, bütçelerinin "01?den daha azını afet önleme ve direnç altyapısına ayırmaktadır; Türkiye de benzer zorluklarla karşı karşıyadır .

Bu veriler ışığında, 5902 sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi Kanunu'na yapılacak bu değişiklikle, afet anı sonrasında dezavantajlı grupların başında gelen kadın ve çocuklara yönelik sorunları gidermek, toplumsal cinsiyet eşitliğine dayalı bir afet yönetimini kurumsallaştırarak sosyal devlet anlayışını güçlendirmek amaçlanmaktadır. Kadın ve çocukların kriz anında daha güçlü olmasını sağlayan "Dayanıklılık Merkezleri" ve toplumsal cinsiyet temelli ihtiyaç analizleri, yalnızca insani değil, ekonomik anlamda da sorunların beşeri ve ekonomik maliyetlerini düşüren önleyici düzenlemeler olarak öne çıkmaktadır. Nitekim her 1 Dolarlık dayanıklılık yatırımı, ortalama 100 Dolarlık kaybın önlenmesi anlamına gelmektedir .

Sonuç olarak işbu kanun teklifi ile Afet Kanunu'nun kırılgan gruplara yönelik afet yönetiminin kurumsallığı artırılacak, kadın ve çocuklar açısından za bil kö i mekanizması tesis edilmesi amaçlanmaktadır.