Dersim Katliamı ile Yüzleşme, Hafıza ve Hakikatin Sağlanması Hakkında Kanun Teklifi

4 Mayıs 1937 tarihi, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en ağır ve karanlık sayfalarından biri olan Dersim 1938 Katliamının resmi olarak planlandığı gündür. Bu gün, Dersim halkının kolektif hafızasında ve Dersimli kurumların belleğinde "Roza Şae" (Yas Günü) olarak anılmaktadır. Dersim; yüzyıllardır bu coğrafyada Kürt Kızılbaş-Alevi (Rea-Hag) kimliğiyle varlığını sürdüren, inancını, dilini ve kültürünü dirençle yaşatan bir halkın yurdudur. Dersimliler, Alevi inanç sistemi ile Kürt-Kırmanc kültürel kimliğini yüzyıllarca bir arada taşıyarak, doğayla ve hakikatle uyum içinde, farklılıkların birlikte var olabildiği özgün bir yaşam alanı oluşturmuştur.

Tarihsel süreç boyunca Dersim halkı; Osmanlı'dan Cumhuriyete uzanan dönemde, kimliği ve inancı nedeniyle sistematik baskılara maruz kalmış, birçok kez askeri harekâtların hedefi haline getirilmiştir. Osmanlı döneminde padişah fermanları ve şeyhülislam fetvalarıyla "katli vacip" ilan edilen Kızılbaş Aleviler, yüzyıllar boyunca süren bir zulüm zincirinin muhatabı olmuştur. Cumhuriyet döneminde de Dersim'in Kürt Kızılbaş kimliği ve inanç yapısı nedeniyle hedef alınması, tekçi devlet anlayışının asimilasyon ve inkâr politikalarının en sert tezahürlerinden biri olarak ortaya çıkmıştır. Bu sürecin en acı ve yıkıcı aşaması ise 25 Aralık 1935 tarihli 2884 sayılı "Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun" ile başlamış, 4 Mayıs 1937 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla "Tedip ve Tenkil Harekâtı" adı altında resmiyet kazanmıştır. Bu kararın ardından Dersim'de kadın, çocuk ve yaşlı ayrımı gözetilmeksizin binlerce insan katledilmiş; on binlercesi zorla sürgün edilmiş, köyler yakılmış, kutsal mekânlar tahrip edilmiştir. 15 Kasım 1937"de ise halk önderlerinden Pir Seyit Rıza; Oğlu Hüseyin ve yol arkadaşları, Elazığ'da kurulan özel mahkemelerde aceleyle yargılanarak idam edilmiş ve mezar yerleri gizlenmiştir. Benzer şekilde tarihsel süreçte Şeyh Said ve Said-i Kürdi gibi Kürt önderleri de katledilmiş, mezar yerleri ise halen açıklanmamıştır.

Resmi veriler Dersim Katliamında 13 bin kişinin hayatını kaybettiğini belirtse de, Dersimlilerin sözlü tarihi ve yerel kaynaklar bu sayının 50 binin üzerinde olduğunu, ayrıca on binlerce insanın yerinden edildiğini ortaya koymaktadır. Daha da ağır olan ise bu insanlık suçunun faillerinin yargı önüne çıkarılmamış ve görmezden gelinmesidir. Bu durum, başta Dersim halkı olmak üzere, yaşamını yitirenlerin yakınlarında ve toplumun vicdan sahibi kesimlerinde derin ve kalıcı yaralar bırakmıştır.

Dersimlilerin maruz kaldığı bu büyük kırımın hatırlanması ve gelecek kuşaklara aktarılması; toplumsal hafızanın korunması, eşit yurttaşlık anlayışının güçlenmesi ve kalıcı bir toplumsal barışın sağlanması açısından hayati önemdedir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Başbakanlığı döneminde Dersimlilerden özür dilemesi zamanında önemli bir adım olmakla beraber, fiiliyatta herhangi bir somut adım atılmamıştır. Dersim Katliamı gibi kitlesel katliamların bir daha yaşanmaması için hatırlanıp yüzleşilmesi ve tarihsel Dersim isminin iadesi ile devletin "Tunç Eli" politikasından vazgeçildiğinin gösterilmesi şarttır. Bu nedenle Dersim Katliamında katledilen binlerce canın anısına Dersim il merkezinde "Dersim Katliamı ile Yüzleşme ve Hafıza Anıtı" adında bir anıt inşa edilmelidir. Böylece benzeri katliamların toplumun hafizasından silinmesi engellenmiş olacak; insanlığa karşı işlenen tüm suçlara karşı Devletin zamanında faili olduğu sorumlulukların farkındalığıyla gereğini yapıp, bütün organlarıyla karşı olduğu mesajı net bir şekilde verilebilecektir.

Bu anlamda bu kanun teklifi; Dersim Katliamının tüm yönleriyle aydınlatılmasını, Pir Seyit Rıza, oğlu Hüseyin ve arkadaşları dahil katledilen binlerce Dersimlinin mezar yerlerinin tespit edilmesini, Devlet arşivlerinin açılmasını, Dersim isminin iadesini, kamusal bir yüzleşme ve hafıza mekânının oluşturulmasını amaçlamaktadır.