Mesleki Eğitim Kanunu, İşsizlik Sigortası Kanunu ile Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

2008 yılında yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile sosyal güvenlik sisteminde kapsamlı değişikliklere gidilmiş, bu değişiklikler çalışanların ve emeklilerin sosyal güvenlik hakları bakımından önemli kayıplara yol açmıştır. Düzenlemeyle birlikte emeklilik yaşı kademeli biçimde artırılmış, emekli aylıklarının hesaplanma yöntemi değiştirilmiş ve bunun sonucunda bağlanan aylıklarda ciddi düşüşler meydana gelmiştir.

2000'li yıllardan itibaren sosyal güvenlik alanında uygulamaya konulan politikalar, çalışanların emeklilik hakkına ulaşmasını giderek güçleştirmiş, emeklilik dönemindeki yoksulluğu ise derinleştirmiştir. Bugün milyonlarca emekli temel ihtiyaçlarını dahi karşılamakta zorlanmakta, açlık sınırının altında gelirlerle yaşamını sürdürmeye mecbur bırakılmaktadır. Çalışanlar açısından ise yıllarca prim ödemelerine rağmen emeklilik döneminde insan onuruna uygun bir yaşam sürdürememe kaygısı giderek büyümektedir.

Zorunlu staj ve çıraklık kapsamında çalışan milyonlarca kişi de mevcut sosyal güvenlik sisteminin yarattığı önemli hak kayıplarından biriyle karşı karşıyadır. Birçok meslek alanında eğitim ve mesleki yeterlilik sürecinin zorunlu bir parçası olarak gerçekleştirilen staj ve çıraklık dönemlerinde kişiler adına sigorta bildirimi ve prim ödemesi yapılmasına rağmen, bu süreler emeklilik açısından sigorta başlangıcı olarak kabul edilmemektedir.

5510 sayılı Kanun'un 38. maddesinde malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları bakımından sigortalılık süresinin, kişinin bu sigorta kollarına tabi olarak çalışmaya başladığı tarihten itibaren başlayacağı düzenlenmiştir. Ancak stajyer ve çıraklar yönünden yapılan sigortalılık işlemleri yalnızca iş kazası ve meslek hastalığı sigortası ile sınırlı tutulmakta, uzun vadeli sigorta kollarına ilişkin primler yatırılmamaktadır. Böylece kişiler adına sigorta primi ödenmesine rağmen bu süreler emeklilik hesabında başlangıç kabul edilmemekte ve fiilen çalışma yaşamının bir parçası olan dönemler sosyal güvenlik bakımından yok sayılmaktadır.

Stajyer ve çırakların 5510 sayılı Kanun yerine 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu çerçevesinde değerlendirilmesi de bu mağduriyetin temel nedenlerinden biridir. Bu kişilerin sosyal güvenlik kapsamı sınırlı tutulurken, çalışma yaşamına fiilen katıldıkları dönemler emeklilik hakkının hesabına dahil edilmemektedir. Staj ve çıraklık sürelerinin sigorta başlangıcı kabul edilmemesi, bu süreler için borçlanma hakkının tanınmaması ve ödenen primlerin uzun vadeli sigorta kollarına yansıtılmaması, sosyal güvenliğin temel ilkeleriyle bağdaşmayan bir eşitsizlik yaratmaktadır.

Zorunlu staj ve çıraklık yapanların karşı karşıya kaldığı bu sorun yalnızca kişisel bir emeklilik mağduriyeti değildir. Aynı zamanda sosyal güvenlik sisteminin adil ve bütünlüklü biçimde işletilmesi açısından da önemli bir sorun oluşturmaktadır. Mesleki eğitim sürecinde fülen çalışan, üretime katkı sunan ve işyerinin çalışma düzeninin bir parçası haline gelen kişilerin emeklilik hesabında çalışma dışı kabul edilmesi, sosyal güvenlik hakkının kapsamını daraltmaktadır.

Stajyer, çırak, kursiyer ve bursiyerlerin SGK bakımından #/a kapsamında sigortalılık bildirimlerinin yapılmasına rağmen iş hukuku bakımından işçi statüsünden farklı değerlendirilmesi de önemli bir çelişki yaratmaktadır. Bu kişiler işverenin iş organizasyonu içerisinde teorik ve pratik eğitim amacıyla çalışmakta, işyerinin üretim süreçlerine dahil olmakta; buna karşın işe giriş tarihleri emeklilik bakımından sigorta başlangıcı olarak kabul edilmemektedir. Böylelikle çalışma yaşamına erken yaşta dahil olan bu kişilerin emeklilik hakkına ulaşma süreleri de fiilen uzatılmaktadır. Ayrıca bu kişilerin istihdamının İşsizlik Sigortası Fonu üzerinden desteklenmesi, kamu kaynaklarının işverenlerin işgücü maliyetlerini azaltacak biçimde kullanılmasına neden olmakta; istihdam yaratma politikası olarak sunulan uygulamalar, kimi durumlarda ucuz ve güvencesiz işgücünün yaygınlaşmasına hizmet etmektedir.

Emeklilikte Yaşa Takılanlar bakımından yapılan düzenleme sonrasında da staj ve çıraklık sürelerinin sigorta başlangıcı olarak kabul edilmemesi nedeniyle çok sayıda yurttaş EYT kapsamında getirilen emeklilik hakkından yararlanamamıştır. Aynı çalışma yaşamı içerisinde bulunan kişiler arasında yalnızca staj veya çıraklık dönemlerinin niteliği nedeniyle farklı emeklilik koşullarının uygulanması, hakkaniyet ve eşitlik ilkeleri bakımından ciddi sorunlar doğurmaktadır.

Bu nedenle zorunlu staj ve çıraklık kapsamında geçirilen sürelerin malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları bakımından değerlendirilmesi, bu dönemlerin sigortalılık başlangıcı olarak kabul edilmesi ve geçmişteki süreler açısından borçlanma hakkının tanınması gerekmektedir. Bunun yanı sıra stajyer, çırak, kursiyer ve bursiyerlerin sosyal güvenlik kapsamındaki primlerinin İşsizlik Sigortası Fonu yerine bu kişilerin çalıştıkları işverenler tarafından karşılanmasına yönelik yasal düzenleme yapılması zorunludur.

Ekonomik kriz ve hayat pahalılığının. ağırlaştığı mevcut koşullarda, emeklilik hakkını elde etmeyi bekleyen yurttaşların sosyal güvenlik sistemindeki eşitsizlikler nedeniyle daha fazla mağdur edilmesi kabul edilemez. Yıllarca çalışma yaşamının içinde bulunan, üretime ve ekonomiye katkı sunan kişilerin emeklilik hakkına erişimini güçleştiren uygulamalara son verilmesi gerekmektedir. Sosyal güvenlik sistemi, kişileri emeklilik döneminde yoksulluğa mahkum eden değil, insan onuruna uygun bir yaşamı güvence altına alan bir yapıya kavuşturulmalıdır.

Hazırlanan kanun teklifi ile başta 1999 yılı ve öncesinde zorunlu staj ve çıraklık yapanlar olmak üzere, zorunlu staj ve çıraklık kapsamında çalışan tüm kişilerin işe giriş tarihlerinin sigortalılık başlangıcı olarak kabul edilmesi; stajyer, çırak, kursiyer ve bursiyerlerin sosyal güvenlik primlerinin İşsizlik Sigortası Fonu aracılığıyla değil, fiilen çalıştıkları işverenler tarafından karşılanması ve geçmiş dönemlerde oluşan hak kayıplarının giderilmesi amaçlanmaktadır. MADDE GEREKÇELERİ