Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

Hükümet, Alevilerin ibadet yeri olan cemevlerine ilişkin en temel demokratik talepleriyle ilgili evrensel insan hakları standartlarıyla uyumlu bir politika geliştirmede bugüne kadar yetersiz kalmıştır. Bugün artık cemevlerinin bir ibadethane statüsüne sahip olma(ma)sı Türkiye'de din veya inanç özgürlüğü hakkının korunması konusunda belirleyici bir durum olarak görülmektedir.

Aleviler, cemler, cenaze hizmetleri, lokma paylaşımı, kırk yemekleri ve aynı zamanda kültürel faaliyetler için cemevlerini kullanmaktadır. Son resmi veriye göre, Türkiye'de 937 cemevi bulunmaktadır. Fakat cemevleri bugün hala resmi olarak ibadet yeri kapsamına alınmamıştır. Bugün herhangi bir statüye sahip olmayan cemevleri, bir dernek veya vakıf tüzel kişiliği bünyesinde kurulmaktadır. Dolayısıyla ibadet yeri cemevi olan Aleviler, yasal statünün getireceği mali istisnalardan ve devlet desteğinden yararlanamamaktadır. Öte yandan, bir din veya inanç gurubun ibadet yeri olarak gördüğü mekâna yasal statü verilmemesi, ibadet yeri kurma hakkının yeterince kullanılamamasıyla da sonuçlanmaktadır.

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin (İHEB) 18. Maddesi, Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin (MSHUS) 18. Maddesi, ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 9. Maddesi, herkesin düşünce, din veya inanç özgürlüğü hakkını güvence altına almakatadır. AİHS'nin "Ayrımcılık yasağı" başlıklı 14. Maddesi, "Bu Sözleşme'de tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanma, cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaatler, ulusal veya toplumsal köken, ulusal bir azınlığa aidiyet, servet, doğum başta olmak üzere herhangi başka bir duruma dayalı hiçbir ayrımcılık gözetilmeksizin sağlanmalıdır" hükmünü getirmektedir.

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'nın (AGİT) din veya inanç özgürlüğüne ilişkin olarak beyan ettiği yükümlülükler de Anayasa'nın 90. Maddesi uyarınca Türkiye açısından siyasal bağlayıcılığa sahiptir. Türkiye'de yaşayan her bir yurttaş ve her bir din veya inanç da bu yasal koruma altındadır ve haklara sahiptir.

Anayasa'nın 10. Maddesi, herkesin, dil, ırk, renk, cinsiyet, Siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle kanun karşısında ayrım gözetilmeksizin eşit olmasını ve idare makamları ve kamu hizmetleriyle ilgili her türlü işlemde devlet organlarının bütün yurttaşlara ve din veya inançlara karşı bu ilkeler uyarınca eşit muamele etmesini güvence altına almaktadır.

Din veya inaç özgürlüğü alanındaki taleplere çözüm üreteceğine ilişkin iddialarla 2009 yılında "Alevi Açılımı" başlatan Hükümet, Alevilerin ibadet mekânı olarak kabul ettikleri cemevlerine yasal statü tanınması beklentilerini karşılıksız bırakmıştır. Cemevlerine ibadet yeri statüsünün verilmemesinin Türkiye'nin insan hakları yükümlülükleriyle bağdaşmadığı giderek artan bir şekilde çeşitli kurum, kuruluş ve kişiler tarafından dile getirilmektedir. Aleviler başta olmak üzere, çeşitli sivil toplum kuruluşları, devletlerarası örgütler ve uluslararası insan hakları kuruluşları, cemevlerine ibadet yeri statüsünün tanınması gerekliliği konusunda hemfikirdir.

Avrupa Birliği Türkiye İlerleme Raporları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararları da cemevlerine ibadet yeri statüsü kazandırılması gerektiğine dikkat çekmektedir. Örneğin AİHM, 2 Aralık 2014 tarihinde Cumhuriyetçi Eğitim ve Kültür Merkezi Vakfı (CEM Vakfı) tarafından 2010 yılında yapılan başvuru ile ilgili olarak Türkiye'nin AİHS'nin "ayırımcılığın yasaklanması" ile ilgili 14. Maddesini ihlal ettiğine hükmetmiştir. Vakıf, ibadetlerin yerine getirildiği cemevi, cenaze hizmetlerinin görüldüğü bölüm, konferans salonu ve kütüphanenin bulunduğu Yeni Bosna Kültür Merkezi'nin Türkiye'deki diğer ibadet yerlerine tanınan elektrik faturası ödeme muafiyetinden faydalanamadığına dikkat çekerek AİHM'e şikayet başvurusunda bulunmuştur. AİHM'e yapılan başvuruda, Türk yasalarının dini ibadet yerleri için bu tür muafiyet öngördüğü belirtilerek vakıf olarak bu imkanlardan yararlandırılmamalarının "ayırımcılık" olduğu belirtilmiştir.

Devlet ve Hükümet, din veya inançla ilgili işlem ve eylemlerinde tarafsızlık ilkesini gözetmekle yükümlüdür. AİHM, "sözleşme açısından, ilkesel olarak din özgürlüğü konusunda, devletin dinsel inançların veya bu inançların dışavurum biçimlerinin meşruiyetine ilişkin bir değerlendirmeye" yer verilemeyeceğinin altını çizmektedir. Dolayısıyla, cemevlerinin bir ibadet yeri olup olmadığı konusunda devlet ya da herhangi bir kurum hiç bir şekilde bir değerlendirme yapma hakkına da yetkisine de sahip değildir.

İbadet yeri olma statüsü kazanamamış bir mekân, yasal statüye sahip olan diğer bir ibadet yerinin yararlandığı bazı ayrıcalıklardan yararlanamamaktadır. Enerji Piyasaları Kanunu'nda 2013 yılında yapılan bir değişiklikle cami, mescid ve ibadet yeri statüsüne sahip kilise ve sinagogların elekirik giderleri Diyanet İşleri Başkanlığı bütçesinden karşılanırken, ibadet Oyeri statüsüne (sahip olmayan (o cemevlerinin giderleri (o bu kapsamda değerlendirilmemektedir. Bu durum hem din ve inanç özgürlüğü hem de eşit yurttaşlık ilkeleriyle çelişmektedir. Dolayısıyla, devlet ve hükünietin bu yaklaşım ve uygulaması, ibadet ve cenaze hizmeti gibi çok temel ihtiyaçları için cemevlerine giden Alevilere karşı ayrımcılık ve farklı muamele yapıldığını ortaya koymaktadır.

AİHS'nin ilgili din ve inanç özgürlüğü ve ayrımcılık maddeleri ile AİHM'in ilgili cemevi kararı doğrultusunda bugüne kadar aralarında Edirne, Çanakkale ve Kırıkkale il belediyeleri, Adana'nın Karataş, Seyhan, Çukurova, Ankara'nın Çankaya, Yenimahalle, Antalya'nın Muratpaşa, Konyaaltı, Aydın'ın Didim, Nazilli, Efeler, Balıkesir'in Bandırma, Erdek, Bursa'nın Nilüfer, Mudanya, Hatay'ın Defne, İstanbul'un Avcılar, Kadıköy, Beşiktaş, Maltepe, Bakırköy, Ataşehir, Sarıyer, İzmir'in Karşıyaka, Bornova, Karabağlar, Dikili, Bergama, Narlıdere, Konak, Güzelbahçe, Malatya'nın Arguvan, Hekimhan, Mersin'in Mezitli, Akdeniz, Muğla'nın Bodrum, Milas. ve Tunceli'nin Hozat ilçe belediyesinin de aralarında olduğu 100 civarı ilçe belediyesi, cemevlerinin ibadethane olarak kabul edilmesi yönünde bazı yerlerde oy birliğiyle bazı yerlerde oy çokluğuyla karar almıştır. Cemevlerini ibadethane olarak tanıyan belediyelere her geçen gün yenileri eklenmektedir.

İl ve ilçe belediye meclislerinde cemevlerine ilişkin bugüne kadar alınan kararlar da dikkate alınarak mevzuattaki tüm düzenlemelerde cemevlerinin de ibadet yerleri arasında kabul edilmesine ilişkin bir çözüme varılması, Türkiye'de din veya inanç özgürlüğü hakkının korunmasına katkıda bulunacak ve uluslararası arenada saygınlığı artacaktır. AİHM'in 2 Aralık 2014 tarihli CEM Vakfi - Türkiye kararı da dikkate alınarak, Alevilerin ibadet mekânı olarak gördüğü cemevlerinin yasal statüye kavuşturulması ve Alevilere yönelik ayrımcılık uygulamasından bir an önce vaz geçilmesi eşit yurttaşlık yolunda atılacak çok önemli bir adım olarak görülmektedir.