Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararlarının uygulanmasında karşılaşılan sorunların araştırılarak geçmiş uygulamaların incelenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Bu verilerin ortaya koyduğu tablo, sorunun yalnızca istatistiksel bir yoğunluktan ibaret olmadığını; farklı alanlara yayılan geniş kapsamlı hak ihlallerine işaret ettiğini göstermektedir. Siyasetçiler hakkında verilen kararlar, faili meçhul dosyaların kapatılması, ifade özgürlüğü davaları, gazeteciler ve akademisyenlere ilişkin ihlal kararları. KHK ile ihraç edilen kamu görevlilerinin başvuruları, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarına ilişkin kararlar ve bireysel özgürlük alanına ilişkin çok sayıda ihlal kararı birlikte değerlendirildiğinde; ortaya çıkan tablo Türkiye'de yargı kararlarının bağlayıcılığı ilkesini zedeleyerek anayasal düzenin temel dengesinde de ciddi bir kırılmaya işaret etmektedir.

Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraf bir devlet olarak AİHM kararlarını uygulamakla yükümlüdür. Aynı şekilde Anayasa'nın 153. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesi kararları yasama, yürütme ve yargı organlarını bağlamaktadır. Buna rağmen hem AİHM hem de AYM kararlarının uygulanmaması veya etkisiz bırakılması, anayasal düzenin temel ilkeleriyle açık bir çelişki yaratmaktadır.

Özellikle siyasi davalarda verilen AİHM kararlarının uygulanmaması bu tartışmayı daha da derinleştirmiştir. Aysel Tuğluk, Figen Yüksedağ, Selahattin Demirtaş hakkında verilen ihlal kararlarında AİHM, tutuklamaların siyasi amaç taşıdığını ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin temel maddelerinin ihlal edildiğini açık biçimde tespit etmiştir. Benzer şekilde Osman Kavala hakkında verilen AİHM kararının uygulanmaması Avrupa Konseyi tarihinde nadir başvurulan bir mekanizmanın işletilmesine ve Türkiye hakkında ihlal prosedürü başlatılmasına neden olmuştur.

Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanmaması meselesi de benzer biçimde ciddi bir anayasal tartışma yaratmıştır. Özellikle milletvekili seçilmesine rağmen tahliye edilmeyen Can Atalay hakkında verilen AYM kararının uygulanmaması, yüksek yargı organları arasında bir yetki krizine yol açmış ve anayasal düzen açısından önemli bir kırılma yaratmıştır. Öte yandan OHAL döneminde çıkarılan Kanun Hükmünde Kararnamelerle yüz binlerce kamu görevlisinin ihraç edilmesi ve bu süreçte ortaya çıkan geniş kapsamlı hak ihlalleri. AYM ve AİHM önünde binlerce başvuruya konu olmuştur. KHK süreçlerinin yarattığı ekonomik, sosyal ve hukuki sonuçlar yalnızca bireylerin mesleki hayatlarını değil; kamusal yaşama katılım imkanlarını da ciddi biçimde sınırlamış ve geniş kesimler açısından "sivil ölüm" olarak tanımlanan bir tablo ortaya çıkarmıştır.

AİHM kararlarının uygulanmaması meselesinin bir diğer önemli boyutu ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarına ilişkin "umut hakkı" kararlarıdır. Mahkeme, 18 Mart 2014 tarihli Öcalan v. Türkiye (No.2) kararında "ölünceye kadar infazın" gözden geçirilmesine imkan tanımayan sistemin "umut hakkını" yok ettiğini ve bu nedenle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin 3. maddesi kapsamında insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele oluşturduğunu tespit etmiştir. Benzer nitelikteki değerlendirmeler daha sonra Hayati Kaytan, Emin Gurban ve Civan Boltan başvurularında da yinelenmiştir. Buna rağmen söz konusu kararların üzerinden uzun yıllar geçmiş olmasına karşın bu ihlalleri ortadan kaldıracak yasal düzenlemeler yapılmamış: ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının "ölünceye kadar infaz rejimi" olarak uygulanmasına devam edilmiştir.

Öte yandan Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde kurulan Milli Dayanışma. Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu tarafından hazırlanan raporda da AİHM ve AYM kararlarına uyumun hukuk devleti açısından taşıdığı önem vurgulanmıştır. Raporda Anayasa Mahkemesi kararlarının yasama, yürütme ve yargı organlarını bağladığı açık biçimde ifade edilmekte ve AİHM ile AYM kararlarına eksiksiz uyumu sağlayacak mekanizmaların güçlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir.

Komisyon raporu ayrıca barış, demokratikleşme ve toplumsal uzlaşı bağlamında yürütülen tartışmaların hukuk zeminiyle ilişkilendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Bu bağlamda AİHM kararlarının uygulanması meselesi yalnızca hukuki bir yükümlülük değil; aynı zamanda Türkiye de demokratikleşme ve toplumsal barış süreçleri açısından da önemli bir mesele olarak ortaya çıkmaktadır.

Dolayısıyla Türkiye'de yargı kararlarına uyulmaması sorunun nedenlerinin ve sonuçlarının bütün boyutlarıyla araştırılması; yargı kararlarının uygulanmasını engelleyen yapısal sorunların ortaya konulması; yasama, yürütme ve yargı organları arasındaki ilişkiler bakımından ortaya çıkan sorunların incelenmesi ve AİHM ile AYM kararlarının iç hukukta etkin biçimde uygulanmasını sağlayacak mekanizmaların belirlenmesi amacıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kapsamlı bir araştırma yapılması zorunlu görülmektedir.