Pestisit kullanımının başta halk sağlığı olmak üzere tarımsal üretim ve çevre üzerindeki etkilerinin bütün yönleriyle araştırılarak alınması gereken önlemlerin belirlenmesi amacıyla bir Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergesi

Avrupa Birliği'nin Gıda ve Yem İçin Hızlı Alarm Sistemi (RASFF), gıda güvenliği bakımından risk tespit edilen ürünlere ilişkin bildirimleri kayıt altına almaktadır. 2025 yılı RASFF kayıtları üzerinde yapılan derlemelerde Türkiye kaynaklı ürünler hakkında 105 pestisit bildirimi yapıldığı, Türkiye'nin pestisit kaynaklı bildirimlerde öne çıkan ülkeler arasında bulunduğu ve bu bildirimlerin önemli bölümünün sınır reddiyle sonuçlandığı görülmektedir. Taze biber, domates ve nar gibi ürünler bu bildirimlerde dikkat çeken ürün grupları arasındadır.

Sorunun yalnızca geçmiş yıllara ait olmadığı görülmektedir. 2026 yılında da Türkiye'den gönderilen bazı tarımsal ürünlere ilişkin pestisit kaynaklı uygunsuzluk bildirimleri kamuoyuna yansımıştır. Avrupa Birliği ayrıca Türkiye'den ithal edilen bazı ürünlerde pestisit kalıntısı riskine karşı artırılmış resmi kontrol uygulamalarına başvurmuştur. Bu tablo, ihracata konu tarımsal ürünlerde kalıntı sorununun yakından izlenmesi gerektiğini göstermektedir.

Tarım ve Orman Bakanlığı pestisit kalıntısı sorununa karşı çeşitli tedbirler uygulamaktadır. Bakanlığın açıkladığı verilere göre Kalıntı Eylem Planı kapsamında son üç yıllık dönemde pestisit denetimleri yüzde 40 artırılmış ve toplam 246 bin 946 denetim gerçekleştirilmiştir. Bakanlık aynı dönemde pestisit kalıntı oranında ve Türkiye'ye yönelik RASFF bildirimlerinde düşüş sağlandığını, kimyasal mücadeleye alternatif Entegre Zararlı Yönetimi uygulamalarının yaygınlaştırıldığını ve insan sağlığı ile çevre açısından sakıncalı olduğu değerlendirilen çok sayıda aktif maddenin kullanımının yasaklandığını açıklamıştır.

Bununla birlikte RASFF kayıtlarında Türkiye kaynaklı ürünlere yönelik bildirimlerin devam etmesi, mevcut denetim ve izleme sistemlerinin sonuçlarının kapsamlı biçimde değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bakanlık tarafından yürütülen 2022-2027 Kalıntı Eylem Planı kapsamında biber, turunçgil, yaprağı yenen sebzeler, bağ, nar, ayva ve domates gibi ürünlerin özel olarak takip edilmesi de risk bazlı denetimin önemini ortaya koymaktadır.

Bitki koruma ürünlerinin üreticiden uygulama aşamasına kadar izlenebilmesi amacıyla geliştirilen B-Reçete Sistemi, pilot uygulamaların ardından 1 Temmuz 2026 itibarıyla 81 ilde uygulanmaya başlanmıştır. Sistemle pestisit kullanımının dijital ortamda uçtan uca takip edilmesi ve ürün güvenilirliğinin artırılması hedeflenmektedir. Sistemin sahadaki etkinliğinin, kayıt dışı pestisit kullanımını ne ölçüde önleyebildiğinin ve uygunsuz kullanım tespit edildiğinde üretici, bayi ve ürün bazında izlenebilirliğin sağlanıp sağlanamadığının ortaya konulması gerekmektedir.

Sorunun bir diğer önemli boyutu ihracattan geri dönen tarımsal ürünlerin akıbetidir. Pestisit kalıntısı, aflatoksin veya diğer gıda güvenliği gerekçeleriyle başka ülkeler tarafından kabul edilmeyen ürünlerin Türkiye'ye geri gönderilmesi durumunda hangi denetimlerden geçirildiği; imha, yeniden ihracat, farklı amaçla değerlendirme veya iç piyasaya arz süreçlerinin nasıl işletildiği konusunda kamuoyunun açık ve erişilebilir biçimde bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. İhracat standartlarını kı kçesiyle reddedilen ürünlerin iç piyasaya sunulup sunulmadığına ilişkin denetim zincirinin şeffaflığı, tüketicinin gıda güvenliğine duyduğu güven açısından önemlidir.

Pestisit sorunu yalnızca ihracat üzerinden değerlendirilmemelidir. Türkiye'de yaşayan vatandaşların tükettiği ürünlerin de en az ihraç edilen ürünler kadar etkin şekilde denetlenmesi gerekmektedir. Hasat öncesi üretim alanından hal girişlerine, paketleme tesislerinden market ve pazarlara kadar gerçekleştirilen analizlerin il, ürün, aktif madde ve sonuç bazında kamuoyuyla düzenli şekilde paylaşılması; limit üstü veya yasaklı madde tespit edilen ürünlerin hangi işlemlere tabi tutulduğunun açıklanması etkin bir gıda güvenliği politikasının temel unsurlarındandır.

Pestisit kullanımının azaltılması yalnızca cezai ve idari denetimlerle sağlanabilecek bir mesele değildir. Üreticinin biyolojik ve biyoteknik mücadele yöntemlerine erişiminin kolaylaştırılması, bu yöntemlere verilen desteklerin artırılması, zirai danışmanlık sisteminin güçlendirilmesi, pestisit kullanımının reçetelendirilmesi ve kayıt altına alınması, üreticilerin doğru uygulama ve hasat bekleme süreleri konusunda eğitilmesi ile laboratuvar ve saha denetim kapasitesinin artırılması birlikte ele alınmalıdır.

Bu çerçevede; Türkiye'de tarımsal ürünlerde pestisit kullanımının ve kalıntı düzeylerinin güncel durumunun ortaya çıkarılması, yasaklı aktif maddelerin kullanımının engellenmesine yönelik denetimlerin incelenmesi, RASFF bildirimlerinin ürün ve etken madde bazında değerlendirilmesi, ihracattan geri dönen ürünlerin akıbetinin belirlenmesi, iç piyasada gerçekleştirilen analiz ve denetimlerin yeterliliğinin araştırılması, B-Reçete ve Kalıntı Eylem Planı'nın etkinliğinin değerlendirilmesi, biyolojik ve biyoteknik mücadele yöntemlerinin yaygınlaştırılması ve vatandaşların güvenilir gıdaya erişimini sağlayacak kalıcı politikaların belirlenmesi amacıyla Anayasa'nın 98. maddesi ve TBMM içtüzüğünün 104. ve 105. maddeleri gereğince Meclis Araştırması açılmasını saygılarımla arz ve teklif ederiz.