Tunceli'de yaşanan zirai don olayının dut üretimine etkisine ilişkin
Kaynak göster
Ayten Kordu (DEM Parti), 26 Eylül 2025 tarihinde 7/34291 esas numaralı yazılı soru önergesi verdi; muhatap: Tarım ve Orman Bakanlığı. TBMM’nin kaydına göre süresi geçtikten sonra cevaplandı (verilişinden 60 gün sonra, 25 Kasım 2025).
Ayten Kordu (DEM Parti, Tunceli). “Tunceli'de yaşanan zirai don olayının dut üretimine etkisine ilişkin”. TBMM 28. Dönem yazılı soru önergesi 7/34291, 26 Eylül 2025. Vekilpedia: https://vekilpedia.com/soru-onergesi/7-34291-tunceli-de-yasanan-zirai-don-olayinin-dut-uretimine-etkisine-iliskin (erişim: 15 Ekim 2026). TBMM kaydı: https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Yazili-Soru-Onergesi-Detay/183c1b55-2371-422f-a0d8-0199952077ea
ÖNERGENİN YOLCULUĞU
- TBMM'ye verildi
- 15. gün
- Bakanlık cevapladı
Verilişten cevaba 60 gün. Tarihler TBMM kaydından.
Önerge metni
PDF’ten yazıya döküldü · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)Aşağıdaki sorularımın, Tarım ve Orman Bakanı İbrahim YUMAKLI tarafından Anayasanın 98 ve İç Tüzüğün 96. ve 99. Maddeleri gereğince yazılı olarak cevaplandırılmasını arz ederim.
Türkiye'nin en önemli dut üretim merkezlerinden biri olan Dersim ilinin Çemişgezek ilçesine bağlı Ulukale, Bozağaç köyleri ve çevresindeki yerleşim yerleri, yüzyıllardır dut üretimiyle geçimini sağlayan, köklü tarım geleneğine sahip bölgelerdir. Özellikle coğrafi işaret tesciline sahip Çemişgezek Ulukale Dutu, hem yerel halkın en temel geçim kaynağı hem de ulusal ve uluslararası pazarlarda değer bulan özel bir tarım ürünüdür. Yaklaşık 3 bin dekar alanda dikili 50 binin üzerinde dut ağacı, bölge halkının ekonomik ve sosyal hayatında hayati bir yere sahiptir.
Yıllık hava koşullarının elverişli olduğu dönemlerde yaklaşık 500 ton civarında ürün alınan bu dutlardan, son yıllarda kurulan tarımsal kalkınma kooperatifleri aracılığıyla hem Türkiye'nin birçok iline hem de yaklaşık 10 ülkeye ihracat yapılmaktadır. Bölgedeki bazı dut ağaçlarının yaşı 500-600 yılı bulmakta olup, bu ağaçlar yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda kültürel ve biyolojik miras açısından da büyük önem taşımaktadır.
Gerekçenin tamamını göster (7 paragraf daha)Gerekçeyi kısalt
Ancak, 10-12 Nisan 2025 tarihlerinde meydana gelen zirai don olayı, başta Çemişgezek, Pertek ve Hozat ilçeleri olmak üzere, Dersim genelinde ciddi zarara yol açmıştır. Özellikle coğrafi işaretli Ulukale dutları bu afetten ağır şekilde etkilenmiş, yaklaşık 2 milyon kökün üzerinde dut ağacı tamamen Zarar görmüş ve bölgede yapılan incelemelerde ağaçların yaprakları ve meyve tomurcuklarıyla birlikte donduğu, ürün kaybının yaklaşık yüzde 100 oranında olduğu tespit edilmiştir.
Bu don felaketi, bölge halkının temel geçim kaynağı olan dut üretimini neredeyse tamamen durma noktasına getirmiştir. Üreticiler yalnızca mevcut yıldaki ürün kaybıyla değil, ağaçların gelecek yıllardaki verim kaybı ve bakım maliyetleriyle de ciddi bir mağduriyet yaşamaktadır. Üstelik iklim değişikliğinin etkileri her yıl daha fazla hissedilmekte ve bu tür felaketlerin tekrarlanma riski artmaktadır. Bu durum yalnızca ekonomik bir kayıp değil, aynı zamanda bölgenin sosyal dokusunu ve geleneksel üretim kültürünü tehdit eden bir sorun haline gelmiştir.
Nisan ayında yaşanan zirai don felaketi nedeniyle yaklaşık 350 üreticinin emek verdiği coğrafi işaretli Ulukale Dutu yüzde 100 oranında zarar görmüştür. Cumhurbaşkanlığı kararıyla bazı ürünler destek kapsamına alınırken Ulukale Dutunun kapsam dışında bırakılması, üreticilerde derin hayal kırıklığı yaratmıştır.
Dersim Ticaret ve Sanayi Odası, dutun yalnızca bir tarım ürünü değil, Dersim'in simgesi, yüzlerce ailenin geçim kaynağı ve kurulmakta olan paketleme tesisiyle bölgesel kalkınma için stratejik bir değer olduğunu vurgulamış, destek kapsamına alınmamasının tarımsal üretimi zayıflatacağı ve göçü tetikleyebileceği uyarısında bulunmuştur.
Geçtiğimiz Mayıs ayında bu konuya ilişkin Bakanlığınıza yazılı soru önergesi sunduk; ancak hâlâ yanıt verilmemiştir. Bu durum, hem üreticilerin hem de Tunceli Ticaret ve Sanayi Odası'nın ve Ziraat Odasının ısrarlı çağrılarının yanıtsız bırakılması anlamına gelmektedir. Oysa kamu yararı ve üreticilerin geleceği açısından bu çağrılara acilen yanıt verilmesi gerekmektedir. Bu anlamda dut destek verilen ürünler kapsamına alınması ve ulu kale dutu üreticilerin mağduriyetlerinden kaynaklı taleplerinin karşılanması, hem bölge üreticilerinin ekonomik olarak ayakta kalmasını sağlayacak hem de yüzlerce yıllık üretim kültürünün, biyolojik mirasın ve Dersim'in simgesel değeri olan Ulukale Dutunun geleceğe taşınmasına katkı sunacaktır.
Bu bağlamda:
I- 10-12 Nisan 2025 tarihlerinde Dersim'de meydana gelen zirai don olayında toplam kaç dekar tarım alanı ve kaç adet dut ağacı zarar görmüştür?
SORULAR
Özellikle coğrafi işaret tescilli Ulukale Dutu'nda meydana gelen hasarın oranı ve ekonomik kayıp miktarı Bakanlığınızca tespit edilmiş midir?
Bölgede yaşanan bu afet sonrası mağdur olan üreticilere yönelik bugüne kadar ne tür bir destek sağlanmıştır?
Tarım Sigortası (TARSİM) yaptırmayan ve Çiftçi Kayıt Sistemi'ne kayıtlı olmayan üreticiler için özel bir destek planı hazırlanması düşünülmekte midir?
Ulukale Dutu üretim alanlarının rehabilitasyonu ve zarar gören ağaçların bakımı için
Bakanlığınızın bir programı veya destek paketi bulunmakta mıdır?
İklim değişikliğine bağlı olarak artış gösteren bu tür afetlerin önüne geçebilmek için bölge özelinde erken uyarı sistemleri ve tarımsal koruma önlemleri hayata geçirilecek midir?
Don felaketinin tarımsal üretim üzerindeki etkilerini azaltmak için bölgedeki üreticilere yönelik teknolojik destek, don önleme sistemleri ve eğitim programları planlanmakta mıdır?
2025 yılı itibarıyla Çemişgezek, Pertek ve Hozat ilçelerinde tarımsal üretim ve ihracat kaybına ilişkin Bakanlığınızın öngördüğü ekonomik kayıp miktarı nedir?
Coğrafi işaretli ürünlerin korunması ve bu tür afetlerde öncelikli destek kapsamına alınması için Bakanlığınız tarafından yürütülen veya planlanan çalışmalar nelerdir?
12 Nisan 2025 tarihinde meydana gelen don afeti nedeniyle zarar gören dut üreticilerinin kayıplarının telafisi için merkezi bütçeden bir destek programı hazırlanması düşünülmekte midir?
Ulukale Dut üreticilerinin ve Dersim Ticaret ve Sanayi Odası'nın defalarca dile getirdiği destek taleplerine bugüne dek neden karşılık verilmemiştir?
Coğrafi işaretli ürünlerin afet dönemlerinde destek kapsamı dışında bırakılmasının, bölgesel tarım ve kalkınma politikaları açısından yaratacağı olumsuz sonuçlara dair
Bakanlığınızın bir değerlendirmesi var mıdır?
Paketleme tesisi kurulum aşamasında olan Ulukale Dutu'nun desteklenmemesi, Dersim'in gıda sanayisi yatırımlarını nasıl etkileyecektir? Bu konuda Bakanlığınızın aldığı bir önlem var mıdır?
Ulukale Dutunun destek kapsamına alınmamasının üretici göçünü hızlandıracağı yönündeki uyarılar hakkında Bakanlığınızın görüşü nedir? Bu riskin azaltılması için özel bir program hazırlanmakta mıdır?
Bakanlığın cevabı
Taranmış belgeden okundu · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)İbrahim Yumaklı, Tarım ve Orman Bakanı ·
Ülkemizde yaşanan zirai don olayı 65 ilde görülmüş, 34 ilde yoğun bir etkilenme meydana gelmiştir. Yaşanan zirai dondan en çok meyve grubu etkilenmiştir.
9-14 Nisan 2025 tarihlerinde Tunceli ilinde meydana gelen don olayında, 600 köyde 1987 çiftçiye ait 12.490 da "elma, armut, erik, ayva, kiraz, vişne, kayısı, üzüm, şeftali, ceviz, badem ve Antep fıstığı" üretim alanında etkilenme meydana gelmiş olup Ulukale dutu ile ilgili Bakanlığımıza ulaşan herhangi bir afet ihbar formu bulunmamaktadır.
Ülkemiz genelinde yaşanan Zirai don öncesinde il/ilçe tarım ve orman müdürlüklerimiz ile Tarım Sigortaları Havuzu (TARSİM) tarafından iklimsel gelişmeler sahada yakından takip edilmiş, gerekli gözlemler yapılmış ve alınacak önlemler konusunda yoğun bilgilendirme çalışmaları yapılmıştır.
Yaşanan zirai don olayı sonrasında uyarı sistemi devreye girmiş ve üreticilerimize yazılı ve görsel basının yanında SMS yoluyla bilgilendirme yapılmıştır.
Zirai don olayının meydana gelmesine müteakip il/ilçe tarım ve orman müdürlüklerimiz ve TARSİM eksperlerince sahada hasar tespitleri belirli teknikler çerçevesinde ve belirlenen takvim doğrultusunda yapılmaktadır. Tarım sigortası yaptıran üreticilerimizin zararları yapılan hasar tespitleri neticesinde TARSİM tarafından ivedilikle karşılanmaktadır.
Don teminatı almak isteyen üreticilerimize 9667 oranında devlet prim desteği sağlanmasının yanı sıra çiftçilerimizin ödeyeceği prim tutarlarını daha makul seviyelere getirmek için sigorta branşlarına özel prim indirimlerinin yanında, tüm sigorta branşlarında; 905 oranında "şehit yakını ve gazi indirimi", 905 oranında "peşin ödeme indirimi", 2010 oranında "kadın çiftçi indirimi", 40 yaş altı yetiştiricilerimize 905 oranında "genç çiftçi indirimi" ve "5 oranında "engelli çiftçi indirimi" uygulanmaktadır. Sözleşmeli üretim yapan çiftçilerimiz için de "010 ila 9415 oranlarında ve tarımsal üretim planlamasına konu ürünlerde ise "610 oranında prim indirimleri uygulanmaktadır.
Bu indirimlerin yanı sıra; zirai don zararının etkilerini azaltıcı rüzgâr ervaneleri, sisleme ve yağmurlama sistemi kullanılan ürünler için tarife fiyatının 9625 ile 9635'i oranlarında prim indirimi uygulanmaktadır.
Bakanlığımız Kırsal Kalkınma Yatırımları kapsamında sisleme makinesi, ısıtma sistemleri, don pervanesi, sulama sistemleri gibi don ve doluyu önlemeye ilişkin projelere, gölgelemeye yönelik file ve/veya plastik/polimer örtü ve çiftçi bilgilendirme sistemlerine (zirai don, aşırı yağış, dolu vb.) ilişkin projelere 9050 hibe oranında destek verilmektedir.
2025 Yılında Meydana Gelen Zirai Don Nedeniyle Ürünleri Hasar Gören Çiftçilere Destekleme Ödemesi Yapılmasına İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı 14.09.2025 tarihli ve 33017 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak 01.02.2025 tarihinden itibaren yürürlüğe girmiştir.
Söz konusu karar kapsamında 2025 yılı Şubat, Mart ve Nisan aylarında 65 ilde meydana gelen zirai don olayından etkilenen ve Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKSY'ne kayıtlı olan çiftçilere (2025 üretim yılı için 13 Nisan'a kadar kayıtları bulunan) toplam 16 üründe (Antep fıstığı, armut, ayva, badem, ceviz, elma, erik, fındık, kayısı, kiraz, limon, mandalina, portakal, şeftali/nektarin, üzüm, vişne) destekleme ödemesi yapılmaya başlanmıştır.
Strateji Geliştirme Başkanlığı
Müracaat eden ve hasarları il/ilçe tarım ve orman müdürlüklerince tespit edilen; tarım sigortası yaptırmamış olanlar veya tarım sigortası bulunmakla birlikte don teminatı bulunmayan çiftçiler destekten yararlanmaktadır.
Ödemeler, girdi maliyetleri, hasar alanları ve hasar oranları nispetinde hesaplanarak ödenmektedir.
Bu kapsamda, tarım sigortası bulunan üreticilere 23,1 milyar TI. hasar tazminatı ödenmiştir. Tarım sigortası bulunmayan ancak ÇKS'ye kayıtlı üreticilere ise 23,5 milyar TL destekleme ödemesi yapılacak olup 22 milyar 946 milyon TI 'si ödenmiştir.
8038 sayılı "Ziraat Katılım Bankası A.Ş. Tarafından Tarımsal Üretime Dair Hazine Kâr Payı Destekli Yatırım ve İşletme Finansmanı Kullandırılmasına İlişkin Karar" ile 8039 sayılı "T.C. Ziraat Bankası A.Ş. ve Tarım Kredi Kooperatiflerince Tarımsal Üretime Dair Hazine Faiz Destekli Yatırım ve İşletme Kredisi Kullandırılmasına İlişkin Karar" 30.12.2023 tarihli ve 32415 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Doğal afetlerden etkilenen üreticilerimizin 8038 ve 8039 sayılı Cumhurbaşkanı Kararları ve bu Kararlara dayanılarak hazırlanan 2024/15 sayılı "Tarımsal Üretime Dair Faiz/Kâr Payı Destekli Yatırım Ve İşletme Kredisi/Finansmanı Kullandırılmasına İlişkin Uygulama Esasları Tebliği" kapsamında kullandıkları sübvansiyonlu krediler/finansmanlar, ürünlerin doğal afetlerden etkilendiklerinin tespit edilmesi halinde Bankalar ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin kendi, usul, esas ve mevzuatı çerçevesinde, vade tarihinden/hesap devresinden/taksit tarihinden itibaren 9425 oranında faiz/kâr payı indirimli olarak | yıl süreyle ertelenebilmekte, azami 5 yıla kadar 9420 oranında faiz/kâr payı indirimli olarak taksitlendirilebilmektedir.
Ayrıca, TBMM tarafından 2025 yılının Nisan ayında ülkemizde gerçekleşen zirai don olayının sonuçlarının araştırılması, üreticilerin ve tarımsal ürünlerin uğradığı zararların tespiti ve gelecekte yaşanabilecek benzer olayların etkilerinin en aza indirilmesi için alınması gereken tedbirlerin belirlenmesi amacıyla Meclis Araştırma Komisyonu kurulmuştur.
Su kısıtının belirlendiği bölgelerde, Bakanlıkça belirlenen kriterlere uygun üretim yapan üreticilerimize "610 oranında "Su Kısıtı Desteği" İndirimi, birinci derece Tarımsal Örgüt Belgesi almaya hak kazanmış tarımsal amaçlı birlik ve kooperatiflere üye üreticilerimize ise 9/5 oranında üyelik indirimi uygulanmaktadır.
Tüm dünyada etkili olan iklim değişikliğinin tarım sektörü üzerindeki olumsuz etkileri, daha sıcak ve az yağışlı iklim koşulları, ekstrem meteorolojik olaylarda artış, su kaynaklarında azalma, kuraklık şiddetinde artış, su ve toprak kalitesinde bozulma ve biyolojik çeşitliliğin azalması gibi hususlar olarak sıralanmaktadır.
Bu bağlamda; Bakanlığımız koordinatörlüğünde ülkemiz şartlarına uygun 2008-2012, 2013- 2017, 2018-2022 ve 2023-2027 dönemine ait Türkiye Tarımsal Kuraklıkla Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı hazırlanarak uygulamaya konulmuştur.
Eylem Planı çerçevesinde; e Tarımsal kuraklık konusunda kamuoyu bilinç düzeyinin artırılması, " Paydaşların sürece dâhil edilmesi, " Sürdürülebilir tarımsal su kullanımının planlaması, e Kuraklığın yaşanmadığı dönemlerde gerekli tedbirlerin alınması ve
Strateji Geliştirme Başkanlığı
" Kriz dönemlerinde etkin mücadele programı uygulayarak kuraklığın etkilerini en aza indirilmesi amaçlanmaktadır.
Türkiye Tarımsal Kuraklıkla Mücadele Stratejisi ve Eylem Planı dijital ortamda yayımlanmış olup (https:/Wwww.tarimorman.gov.tr/TRGM/Link/47/Çevre-Dostu-Tarimsal-Uygulamalar) internet adresinden ulaşılabilmektedir.
Ayrıca Bakanlığımızca, tarımsal üretimde suyun etkin ve verimli kullanılması amacıyla, 2800 sayılı "Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Tarıma Dayalı Ekonomik Yatırımlar ve Kırsal Ekonomik Altyapı Yatırımlarının Desteklenmesine İlişkin Karar" ve bu Karar kapsamında hazırlanan "Kırsal Kalkınma Destekleri Kapsamında Bireysel Sulama Sistemlerinin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ (2021/7) hükümleri doğrultusunda, modem basınçlı sulama sistemlerinin çiftçiler tarafından benimsenmesi ve yaygınlaşması hedeflenmektedir.
Bu kapsamda, 2025 yılında projeye esas hibe üst limiti 10.000.000 TL olarak belirlenmiş olup 950 oranında hibe desteği sağlanmaktadır.
Sulama sistemleri başvuru konuları aşağıda sıralanmaktadır.
"e Tarla içi damla sulama sistemi kurulması, " Tarlaiçi yağmurlama sulama sistemi kurulması, e Tarla içi mikro yağmurlama sulama sistemi kurulması, " Tarla içi yüzey altı damla sulama sistemi kurulması, e Lineer veya Center Pivot sulama sistemi kurulması, e Tamburlu sulama sistemi kurulması, e Güneşenerjili sulama sistemi kurulması, e Tarımsal sulama amaçlı güneş enerji sistemleri ve e Akıllı sulama sistemleri.
İklim değişikliği kaynaklı risklerin etkilerini en aza indirmek için Tarım Sigortaları Havuzu (TARSİM) kapsamında yer alan "Köy Bazlı Verim Sigortası" ile kuru tarım alanlarında yetiştirilen buğday, arpa, çavdar, yulaf, tritikale, nohut, kırmızı mercimek, yeşil mercimek ve yağlık ayçiçeği ürünlerinde kuraklık, don, sıcak rüzgâr, sıcak hava dalgası, aşırı nem ve aşırı yağış risklerinden kaynaklı verim azalışları teminat altına alınmaktadır. Köy Bazlı Verim Sigortası kapsamında poliçede yazılı primin 9670'i Devlet tarafından karşılanmaktadır.
8038 ve 8039 Sayılı Cumhurbaşkanı Kararları kapsamında 01.01.2024-31.12.2026 tarihleri arasında Ziraat Katılım Bankası A.Ş. ile T.C. Ziraat Bankası A.Ş. ve Tarım Kredi Kooperatiflerinden 28 farklı konuda 4625-746100 aralığında Hazine faiz/kâr payı destekli yatırım ve işletme kredi/finansmanı kullanımı yapılabilmektedir.
Bu doğrultuda;
" Basınçlı sulama sistemleri ve tarımsal yenilenebilir enerji yatırımlarına 15 milyon üst limite kadar 96100"e varan oranlarda faiz/kâr payı desteği verilmektedir. e Hayvancılık, kanatlı sektörü ve su ürünleri sektöründe yatırım ve işletme kredi/finansman kullandırımlarında yenilenebilir/atık enerji kullanımına ilave "05, " Bitkisel üretim konularında işletme kredi/finansman kullandırımlarında basınçlı sulama Strateji Geliştirme Başkanlığı sistemi kullanımında ilave 010, " Kapalı ortamda bitkisel üretim konusunda yatırım ve işletme kredi/finansman kullandırımlarında yenilenebilir/atık enerji kullanımına ilave "420, yatırımlarda yağmur suyu hasatı değerlendirildiğinde ilave 4010 ve se Planlı üretime uygun üretim yapan faydalanıcılara ilave 9020 faiz/kâr payı desteği sağlanmaktadır.
Tarımda dijitalleşme ile bitkinin ne zaman ne kadar sulama suyuna ihtiyaç duyduğunun tahmin edilmesi için dijital sulama yönetimi projeleri yürütülmektedir. Bu amaçla TAGEM-suET (Sulama Yönetimi ve Bitki Su Tüketimi Sistemi) hayata geçirilmiştir.
Tarımsal kuraklığın izlenmesi ve kuraklık internet portalının oluşturulması çalışmaları tamamlanmıştır.
"Dijital Sulama Yönetim Sisteminin (DiSU) Geliştirilmesi" projesi kapsamında 6 farklı bölgede çalışmalar yürütülmektedir.
Bakanlığımızca, coğrafi işaretli "Çemişgezek Ulukale Dutu" üretiminde bulunan üretici örgütleri ile irtibata geçilerek bu ürünün pazarlanmasına yönelik faaliyetler yürütülmüştür. Ayrıca, 29-30 Mayıs 2025 tarihlerinde Ankara'da düzenlenmiş olan "Coğrafi İşaretlerde Markalaşma Çalıştayı" kapsamında, Çemişgezek Ulukale Dutu diğer coğrafi işaretli ürünlerle birlikte sergilenerek tanıtımı gerçekleştirilmiştir.
İbrahim YUMAKLIBakan