Madencilik sektöründe çalışan işçilerin sorunlarına ilişkin

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Prof. Dr. Vedat Işıkhan, 14 Ocak 2025 tarihinde katıldığı Madencilik Sektörü Programı kapsamında yaptığı açıklamalarda, madencilik sektörünün 12'nci Kalkınma Planı ve Orta Vadeli Program çerçevesinde stratejik bir alan olarak ele alındığını ifade etmiştir. Bakan tarafından yapılan açıklamalarda, sektörün gayri safi yurt içi hasıla içindeki payının 2028 yılına kadar yüzde 2'ye çıkarılmasının, madencilik ihracatının ise yaklaşık iki kat artırılarak 10 milyar dolara ulaştırılmasının hedeflendiği belirtilmiştir.

Ancak aynı açıklamada yer alan SGK verileri, madencilik ve taş ocakçılığı sektöründe sigortalı çalışanların toplam zorunlu sigortalılar içindeki payının 2022 yılında yüzde 0,94 iken 2024 yılında yüzde 0,88'e gerilediğini de ortaya koymaktadır. Bu tablo, sektörün stratejik önemi ve büyüme potansiyeline ilişkin konulan hedeflerle istihdam gerçekliği arasındaki yapısal kopukluğu açık biçimde gözler önüne sermektedir. Bir başka ifadeyle, madencilik sektöründe hedeflenen büyümenin | yeni ve güvenceli istihdam yaratmadığı, aksine istihdamın toplam içindeki ağırlığının gerilediği anlaşılmaktadır.

Bu durum, izlenen madencilik politikalarının "yüksek katma değer—yüksek ihracat" söylemi altında, emeği merkeze almayan bir büyüme anlayışına dayandığını göstermektedir. Sektörde artan üretim ve ihracat hedefleri, istihdamı genişletmek yerine mevcut iş gücü üzerindeki yükü artıran, verimlilik artışı söylemiyle çalışma sürelerini, iş yoğunluğunu ve riskleri görünmez kılan bir yaklaşımı beraberinde getirmektedir. Bu tablo, madencilik gibi yüksek riskli ve ağır çalışma koşullarına sahip bir sektörde, büyümenin bedelinin emekçilere ödetildiği yönündeki kaygıları doğrulamaktadır.

Kaldı ki, son günlerde kamuoyuna yansıyan ve Bakanlık müfettişleri tarafından da madenlerde tespit edilen işçi sağlığı ve güvenliği eksiklikleri, sektörün yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda insani ve toplumsal bir sorun alanı olduğunu da ortaya koymaktadır. İşçi sağlığı ve güvenliğinin yeterince sağlanamadığı, hayati risklerin sürdüğü bir yapıda, ihracat ve katma değer hedeflerinin önceliklendirilmesi; insan hayatının ikincilleştirildiği, emeğin yalnızca bir maliyet unsuru olarak görüldüğü bir kalkınma anlayışını işaret etmektedir. Bu çerçevede, madencilik sektörüne ilişkin büyüme ve ihracat hedeflerinin; istihdam yaratma kapasitesi, çalışma koşulları, işçi sağlığı ve güvenliği ile gelir dağılımı üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilmeden ele alınması, sürdürülebilir ve toplumsal açıdan meşru bir politika yaklaşımı olarak kabul edilemez.

Sektörde gerçek anlamda bir kalkınmadan söz edilebilmesi için, rakamların ötesinde emeğin korunmasını, insan hayatını ve güvenceli istihdamı esas alan bütüncül bir politika anlayışına ihtiyaç | bulunmaktadır.

Adres: TBMM Yeni Halkla İlişkiler Binası B416 Nolu Oda Bakanlıklar- ANKARA yda

Zira maden ihracatında 2023-2028 yılları arasında yüzde 75'lik bir artış hedeflenirken, 2024- 2025 döneminde ortalama günlük işçi ücretlerinin yalnızca yüzde 26 oranında artırılması, yaratılan katma değerin emekle bölüşülmediğini aksine sermaye lehine paylaşıldığını açık biçimde ortaya koymaktadır. Maden işçileri, yerin metrelerce altında yüksek risk altında yarattıkları katma değerden hak ettikleri payı alamamakta; emeğin ürettiği değer ücretlere yansımadığı gibi, artan kâr işveren lehine yoğunlaşmaktadır.

Öte yandan madencilik sektöründe bugün gelinen noktada, kâr hırsının ve ihracat hedeflerine endeksli üretim baskısının emek rejimini belirlediği bir yapı ortaya çıkmıştır. Üretim maliyetlerini düşürme ve rekabet gücünü artırma adına işçi sayısı sınırlanırken iş yükü ağırlaştırılmış, denetimler zayıflatılmış, iş sağlığı ve güvenliği ise çoğu zaman kâğıt üzerinde bırakılmıştır. Bu yaklaşımın doğal sonucu olarak iş cinayetleri münferit kazalar değil, sistematik bir sömürü düzeninin kaçınılmaz çıktısı hâline gelmiştir. Bu sömürü düzeninin bedeli ise yıllardır emekçilerin canıyla ödenmektedir. 2003—2024 döneminde madencilik sektöründe 260.191 emekçi iş kazası geçirmiş, 2.029 maden işçisi hayatını kaybetmiştir. Bu tablo, üretim baskısının ve kâr önceliğinin yalnızca gelir dağılımında değil, doğrudan insan hayatı üzerinde yıkıcı sonuçlar doğurduğunu göstermektedir. Böylece bir yanda milyar dolarlık ihracat ve kâr artışları konuşulurken, diğer yanda emeğin değersizleştirildiği, insan hayatının maliyet kalemi olarak görüldüğü bir sömürü çarkı sistematik biçimde işletilmektedir. Bu bağlamda;

I) Madencilik sektörünün "stratejik" ilan edildiği bir dönemde istihdamın fiilen daralmasının nedenleri nelerdir?