Şanlıurfa'nın Birecik ilçesindeki kelaynak popülasyonunun korunması için yapılan çalışmalara ilişkin
Kaynak göster
Mahmut Tanal (Yeni Parti), 12 Ağustos 2026 tarihinde 7/47875 esas numaralı yazılı soru önergesi verdi; muhatap: Tarım ve Orman Bakanlığı. TBMM’nin kaydına göre süresinde cevaplandı (verilişinden 40 gün sonra, 21 Eylül 2026).
Mahmut Tanal (Yeni Parti, Şanlıurfa). “Şanlıurfa'nın Birecik ilçesindeki kelaynak popülasyonunun korunması için yapılan çalışmalara ilişkin”. TBMM 28. Dönem yazılı soru önergesi 7/47875, 12 Ağustos 2026. Vekilpedia: https://vekilpedia.com/soru-onergesi/7-47875-sanliurfa-nin-birecik-ilcesindeki-kelaynak-populasyonunun-korunmasi-icin-yapilan-calismala (erişim: 15 Ekim 2026). TBMM kaydı: https://www.tbmm.gov.tr/Denetim/Yazili-Soru-Onergesi-Detay/8d1b78e6-eeef-430c-bf12-019ffede9a00
ÖNERGENİN YOLCULUĞU
- TBMM'ye verildi
- 15. gün
- Bakanlık cevapladı
Verilişten cevaba 40 gün. Tarihler TBMM kaydından.
Önerge metni
PDF’ten yazıya döküldü · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)Aşağıda belirtilen sorularımın, Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı tarafından Anayasa'nın 98'inci ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Içtüzüğü'nün 96'ncı Ve 99'uncu maddeleri uyarınca yazılı olarak cevaplandırılmasını saygılarımla arz ederim.
Şanlıurfa'nın Birecik ilçesi, yalnızca tarihi ve kültürel değerleriyle değil, nesli tehlike altında bulunan kelaynakların Türkiye'deki en önemli yaşam ve koruma alanlarından biri olması nedeniyle de eşsiz bir doğal mirasa sahiptir.
Kelaynaklar, Birecik'in simgesi olmanın ötesinde Türkiye'nin biyolojik çeşitliliğinin korunması bakımından büyük önem taşıyan bir türdür. Bu nedenle kelaynakların korunması yalnızca belirli sayıdaki kuşun bakım merkezlerinde yaşatılması olarak ele alınamaz. Türün doğal yaşam alanlarının, beslenme sahalarının, üreme alanlarının ve içinde bulunduğu ekosistemin bütüncül şekilde korunması gerekmektedir.
Gerekçenin tamamını göster (4 paragraf daha)Gerekçeyi kısalt
Tarım ve Orman Bakanı Sayın İbrahim Yumaklı tarafından yapılan açıklamada, Birecik Kelaynak Bakım ve Tedavi Merkezi'nde nesli tehlike altında bulunan kelaynakların tedavi edildiği, halkalama, kan analizi ve düzenli sağlık kontrollerinin gerçekleştirildiği, kuşların yeniden doğayla buluşturulduğu ve popülasyonun güvence altına alınmasına yönelik çalışmaların sürdürüldüğü belirtilmiştir.
Ancak kamuoyunun yalnızca genel açıklamalarla değil, bilimsel ve ölçülebilir verilerle bilgilendirilmesi gerekmektedir.
Bu kapsamda kelaynakların mevcut popülasyonu, yıllar içerisindeki değişimi, ölüm ve hastalık oranları, doğal ortamda yaşamlarını sürdürebilme durumları, üreme başarıları, göç davranışları, yaşam alanlarının korunması, tarımsal faaliyetlerin ve pestisit kullanımının etkileri, Fırat Nehri ve çevresindeki ekolojik değişimlerin sonuçları ile Birecik Kelaynak Bakım ve Tedavi Merkezi'nin personel, bütçe ve teknik kapasitesinin açıklığa kavuşturulması kamu yararı bakımından gereklidir.
Bu bağlamda;
SORULAR
Birecik Kelaynak Bakım ve Tedavi Merkezi bünyesinde 9 Ağustos 2026 tarihi itibarıyla kaç kelaynak bulunmaktadır? Bunların kaçı yetişkin, kaçı yavrudur?
Bakanlığınız kayıtlarına göre 2000-2026 yılları arasında Birecik'teki kelaynak popülasyonu yıllar itibarıyla kaçtır? Popülasyonun yıllara göre artış veya azalış oranları nedir?
Son 10 yılda kaç kelaynak dünyaya gelmiş, kaç kelaynak ölmüştür? Olen kuşların ölüm nedenlerine ilişkin veterinerlik veya bilimsel inceleme yapılmış midır? Ölüm nedenleri nelerdir?
Son 10 yılda kaç kelaynak tedavi altına alınmış, bunlardan kaçı tedavisinin ardından yeniden doğal yaşam alanına bırakılmıştır?
Bakanlığınızın açıklamasında ifade edilen "onlarca kelaynak" tam olarak kaç kuşu ifade etmektedir? Bu kuşlardan kaçı hangi tarihlerde tedavi edilmiş ve doğaya bırakılmıştır?
Kelaynakların doğaya bırakılmasının ardından yaşamlarının ve hareketlerinin izlenmesi amacıyla GPS, uydu vericisi, elektronik halka veya benzeri teknolojik takip sistemleri kullanılmakta mıdır? Kullanılıyorsa kaç kuş bu yöntemlerle takip edilmektedir?
Doğaya bırakılan kelaynakların ne kadarının doğal ortamda yaşamım sürdürebildiğine ilişkin Bakanlığınızın bilimsel verisi bulunmakta mıdır?
Kelaynakların üreme başarı oranı nedir? Son 10 yılda yıllar itibarıyla kaç yumurta elde edilmiş, kaç yavru yumurtadan çıkmış ve bunların kaçı yetişkinliğe ulaşmıştır?
Kelaynakların genetik çeşitliliğinin korunması amacıyla genetik analiz yapılmakta mıdır?
Akrabalı yetiştirme ve genetik çeşitliliğin azalması konusunda herhangi bir bilimsel risk tespit edilmiş midir?
Kelaynakların doğal göç davranışlarının yeniden kazandırılmasına ilişkin yürütülen bilimsel bir program bulunmakta mıdır? Bulunuyorsa sonuçları nelerdir?
Kelaynakların Birecik ve çevresindeki doğal yaşam, beslenme ve üreme alanlarının toplam büyüklüğü kaç hektardır? Bu alanların ne kadarı hukuki koruma statüsü altındadır?
Son 20 yılda kelaynakların doğal yaşam veya beslenme alanlarında yapılaşma, madencilik, enerji, sanayi, turizm, ulaşım veya diğer faaliyetler nedeniyle herhangi bir daralma meydana gelmiş midir?
Kelaynakların yaşam alanlarının yakınında gerçekleştirilen imar ve yapılaşma faaliyetlerinin tür üzerindeki etkilerini belirlemek amacıyla Bakanlığımzca herhangi bir bilimsel çalışma yapılmış mıdır?
Birecik ve çevresinde kullanılan tarım ilaçları, pestisitler ve diğer kimyasalların kelaynakların besin kaynakları ve sağlığı üzerindeki etkileri araştırılmış mıdır? Sonuçları nelerdir?
Kelaynaklardan alınan kan örneklerinde pestisit, ağır metal veya diğer çevresel kirleticilerin varlığına yönelik analiz yapılmakta mıdır? Yapılıyorsa bugüne kadar hangi bulgular elde edilmiştir?
Fırat Nehri'nin ekolojik yapısında meydana gelen değişikliklerin kelaynakların yaşam alanları ve beslenme kaynakları üzerindeki etkilerine ilişkin Bakanlığınızın yürüttüğü bir çalışma bulunmakta mıdır?
İklim değişikliği, sıcaklık artışı, kuraklık ve yağış rejimindeki değişikliklerin Birecik kelaynak popülasyonu üzerindeki mevcut ve gelecekteki etkileri konusunda bilimsel bir risk analizi yapılmış mıdır?
Birecik Kelaynak Bakım ve Tedavi Merkezi'nde kaç veteriner hekim, biyolog, veteriner sağlık teknikeri, bakıcı ve diğer personel görev yapmaktadır? Merkezde sürekli görev yapan uzman veteriner hekim bulunmakta mıdır?
Merkezin 2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2025 ve 2026 yılları için ayrı ayrı tahsis edilen bütçesi ne kadardır? Bu bütçelerin ne kadarı fiilen kullanılmıştır?
Merkezin fiziki ve teknik kapasitesinin artırılması amacıyla 2026-2030 dönemini kapsayan herhangi bir yatırım programı bulunmakta mıdır?
Merkezde acil müdahale, laboratuvar, görüntüleme, karantina ve yoğun bakım imkânları mevcut mudur? Tedavisi merkezde gerçekleştirilemeyen kelaynaklar hangi kurumlara sevk edilmektedir?
Kelaynakların korunması konusunda üniversiteler, TÜBİTAK, bilim insanları, meslek kuruluşları, yerel yönetimler ve uluslararası doğa koruma kuruluşlarıyla ortak yürütülen projeler bulunmakta mıdır?
Kelaynak popülasyonunun sürdürülebilir ve kendi kendine yeterli bir doğal popülasyon hâline gelebilmesi için Bakanlığınızın belirlediği hedef popülasyon sayısı nedir?
Kelaynakların tamamen doğal ortamda ve insan müdahalesine ihtiyaç duymadan sürdürülebilir bir popülasyon oluşturabilmesine yönelik Bakanlığınızın kısa, orta ve uzun vadeli eylem planı bulunmakta mıdır?
Kelaynakların korunmasına ilişkin güncel bir Tür Eylem Planı mevcut mudur? Mevcut ise plan hangi yılları kapsamaktadır, belirlenen hedeflerin ne kadarı gerçekleştirilmiştir ve kamuoyuna açıklanacak mıdır?
Kelaynakların Birecik'in doğal ve kültürel kimliği açısından taşıdığı önem dikkate alınarak, bölgede bilimsel araştırma, doğa eğitimi ve kontrollü ekoturizmi birlikte kapsayan kapsamlı bir Kelaynak Koruma ve Araştırma Merkezi oluşturulması planlanmakta mıdır?
Kelaynakların yaşam alanlarında kaçak avcılık, habitat tahribatı veya türü tehdit eden diğer insan kaynaklı faaliyetler nedeniyle son 10 yılda kaç idari ve adli işlem gerçekleştirilmiştir?
Bakanlığınız, Birecik'teki kelaynakların yalnızca bakım merkezinde korunan bir popülasyon olmaktan çıkarılarak doğal yaşam alanlarında kendi kendine sürdürülebilir bir popülasyona dönüşmesi için hangi somut hedefleri belirlemiştir?
Bakanlığınızın kamuoyuna yaptığı açıklamada kelaynak popülasyonunun "güçlü bir şekilde güvence altına alındığı" belirtilmiştir. Bu değerlendirmenin dayandığı bilimsel kriterler, popülasyon büyüklüğü, üreme başarısı, ölüm oranı ve genetik çeşitlilik verileri nelerdir?
Birecik'in dünya çapında kelaynaklarla özdeşleşmiş bir merkez olduğu dikkate alındığında, kelaynakların ve doğal yaşam alanlarının korunması amacıyla özel koruma programı ve sürekli bilimsel izleme sistemi oluşturulması yönünde Bakanlığınızın yeni bir çalışması bulunmakta mıdır?
Bakanlığın cevabı
Taranmış belgeden okundu · Orijinal PDF ↗ (yeni sekmede açılır)İbrahim Yumaklı, Tarım ve Orman Bakanı ·
Kelaynakların doğal yaşam ve beslenme alanları ağırlıklı olarak Birecik Fırat Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ile Ulusal Oneme Haiz Karkamış Kuş Cenneti Sulak Alanı içerisinde ve bu alanlarla bağlantılı bölgelerde bulunmaktadır.
Birecik Fırat Yaban Hayatı Geliştirme Sahası, 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu kapsamında koruma altına alınmış olup alanın 1,77 hektarlık kısımda Birecik Kelaynak Üretme İstasyonu yer almaktadır.
Birecik ilçesinde 1977 yılında kurulan Kelaynak Üretme İstasyonunda, 2 ergin ve 9 yavru kelaynak ile çalışmalara başlanmıştır.
Birecik Kelaynak Üretme İstasyonunda, 1 veteriner hekim olmak üzere toplam 8 personel görev yapmaktadır. Alan içerisinde 2016 yılından itibaren "Tedavi ve Bakım Merkezi" bulunmaktadır.
Kelaynakların yaşam alanlarında kaçak avcılık, habitat tahribatı ve türü doğrudan hedef alan diğer insan kaynaklı faaliyetlerin önlenmesine yönelik olarak alan kontrolleri, izleme ve gözlem çalışmaları gerçekleştirilmektedir.
Kelaynakların yaşam ve beslenme alanlarını etkileyebilecek nitelikteki faaliyetler bakımından Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğümüzün görüşü alınmadan işlem tesis edilememekte ve koruma statülerinden kaynaklanan hükümler doğrultusunda gerekli değerlendirmeler yapılmaktadır.
Kelaynakların doğal yaşam ve beslenme alanlarını daraltacak veya mevcut habitat bütünlüğünü olumsuz yönde etkileyecek nitelikte uygun görülmüş herhangi bir yapılaşma, madencilik, enerji, sanayi, turizm veya benzeri faaliyet bulunmamaktadır.
Bakanlığımızca türün korunması maksadıyla "Şanlıurfa İli Kelaynak (Geronticus eremita) Tür Eylem Planı" hazırlanarak yürürlüğe konulmuştur. 4 yıllık eylem stratejisini barındıran plan, ilgili tüm kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarıyla paylaşılmaktadır. Plan kapsamında kelaynakların beslenme, tüneme, yuvalanma ve üreme aktiviteleri Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) destekli bilimsel izleme projeleriyle aralıksız takip edilmektedir. Uluslararası çapta kongrelerin düzenlenmesi ve akademik tez/araştırma programlarının bütçelendirilmesi plan dâhilindedir.
Ayrıca Planda, 2028 yılı sonuna kadar türün yaşam alanlarının korunarak potansiyel habitatların haritalandırılması, popülasyon büyüklüğünün her yıl %10 oranında artırılması, yeni istasyon kurulması, kafes koşullarının ve beslenme rejimlerinin türün ekolojik yapısına uygun biçimde rehabilite edilmesi ve seçilen bireylere telemetri cihazı takılarak doğadaki alan kullanımlarının bilimsel yöntemlerle izlenmesi gibi somut faaliyetler belirlenmiştir. Türün korunması için Afrika Avrasya Göçmen Su Kuşları Korunması Sözleşmesi (AEWA) kapsamında faaliyet gösteren Kuzey Kelaynak Uluslararası Çalışma Grubu (Northern Bald Ibis International Working Group) ile uyum içinde hareket edilmekte olup uluslararası izleme, bilgi paylaşımı ve koruma çalışmalarına aktif katılım sağlanmaktadır.
2025 yılında Harran Üniversitesi ile imzalananı Av ve Yaban Hayatı Kapsamında Veteriner Hizmetleri" protokolü kapsamında bilimsel ve veterinerlik hizmetleri alanındaki çalışmalar kurumsal bir çerçeveye oturtulmuştur.
Kan analizleri, hastalık teyitleri ve detaylı teşhis işlemleri ihtiyaç dâhilinde iş birliği protokolü kapsamında Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi laboratuvarlarına sevk edilmektedir. Ayrıca kelaynak türünde cinsiyet tayinlerinin yapılması ve genetik verilerin elde edilmesi maksadıyla bireylerden alınan kan örneklerinin analizleri de Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi laboratuvarlarında düzenli olarak yapılmaktadır.
Son 10 yılda 484 kelaynak dünyaya gelmiş olup doğal nedenler, elektrik akımına kapılma, gaga kırığı, ayağa ip dolanması, olumsuz hava koşulları ve yırtıcı hayvan saldırılarına bağlı olarak yaralanmalar ve birey ölümleri gerçekleşmiştir.
Yaralı olarak tespit edilen kelaynak bireylerine gerekli ilk müdahale ve tedaviler, görevli veteriner hekim tarafından gerçekleştirilmekte olup bireylerin sağlık durumları veteriner hekim gözetiminde takip edilmektedir. Tedavi ve rehabilitasyon sürecinin ardından sağlık durumu uygun olan bireylerin doğal yaşam alanlarına yeniden kazandırılmasına yönelik çalışmalar yürütülmektedir.
Son 10 yılda 32 kelaynak tedavi altına alınmış olup 22 birey tedavi ve rehabilite sürecinin ardından yeniden doğal yaşam alanına bırakılmıştır.
Birecik Kelaynak Üretme İstasyonunda 2001 yılında 42, 2011 yılında 129, 2012 yılında 153, 2013 yılında 163, 2014 yılında 189, 2015 yılında 214, 2016 yılında 217, 2018 yılında 277, 2019 yılında 253, 2020 yılında 280, 2021 yılında 305, 2022 yılında 288, 2023 yılında 296, 2024 yılında 292, 2025 yılında 286 ve 2026 yılında 275 (58'i yavru) birey kayıt altına alınmıştır. 2026 yılına ait anlık yetişkin ve yavru popülasyon detayları Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğümüzün envanter sisteminde güncel olarak takip edilmektedir. Ayrıca Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünce her yıl yavru bireyler, üzerinde kod numarası yer alan halkaların bacaklarına takılmasıyla kimliklendirilmekte ve envanter oluşturulmaktadır.
Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğümüzce 2026 yılı içerisinde ikinci bir "Kelaynak Üretme İstasyonu" çalışmasına başlamış olup 30 birey bu istasyon için ayrılmıştır. Kelaynaklar, her yıl şubat ayında doğal yaşam alanlarına bırakılmakta ve haziran ayı sonu itibarıyla yeniden kafese alınmaktadır. Doğal yaşam alanlarına bırakılan kelaynakların ortama uyum sağlamaları, izleme ve gözlem çalışmaları kapsamında takip edilmektedir. 2025 yılında göç döneminde doğaya bırakılan toplam 45 adet kelaynaktan 28'inin göçe katılmadığı tespit edilmiştir.
Gözlem ve takipler neticesinde göçe katılmayan ve doğal ortamda yaşamını sürdüren bireylerin herhangi bir sağlık veya uyum problemi yaşamadan kış dönemini geçirdikleri tespit edilmiştir. Göçe katılan bazı bireylere ise Küresel Konumlama Sistemi (GPS)-Mobil İletişim İçin Küresel Sistem (GŞM) vericisi takılmaktadır. Farklı yıllarda 10 bireye verici takılmış olup Suudi Arabistan, İran ve Irak ülkelerinde farklı noktalarda vericilerin sinyal verdikleri görülmüştür. Üreme döneminde eşleşen kelaynaklar yılda bir kez yumurtlamakta olup yuva başına yumurta sayısı bir ile dört adet arasında değişebilmektedir. Yumurtaların tamamından yavru çıkışı gerçekleşmemektedir. Doğal kayıplar ve diğer çevresel faktörlerin etkileriyle yumurtadan çıkan yavruların da tamamı uçabilecek büyüklüğe ulaşamamaktadır.
Kelaynakların üreme başarısı yıllara ve üreme koşullarına göre değişkenlik gösterebilmektedir. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğümüzce gerçekleştirilen izleme ve gözlem çalışmaları kapsamında yıllık ortalama 116 yavru yumurtadan çıkmış ve 56 yavru uçabilecek büyüklüğe ulaşmıştır.
Ayrıca göçmen kuşlar olan kelaynakların diğer sürülerle birleşmeleri nedeniyle genetik çeşitlilik azalması sorunu bulunmamaktadır.
Birecik Kelaynak Üretme İstasyonu Tanıtım Merkezi Iyileştirme ve Yenileme Çalışmaları Projesi yatırım programına teklif edilmiş olup bütçe imkanları doğrultusunda yatırım programına alınması hedeflenmektedir.
İbrahim YUMAKLIBakan