Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezinden sınır dışı edilen bazı kişilere kötü muamelede bulunulduğu iddiasına ilişkin

Türkiye genelinde 3 Ekim 2023 tarihinde pek çok ilde, Kuzey Suriye'den göç ederek Türkiye'de yıllardır sığınmacı olarak yaşayan şahısların çoğunluğunu oluşturduğu 89 kişiyi kapsayan bir operasyon yürütülmüş ve tüm bu kişiler gözaltı işlemlerinin ardından Şanlıurfa'da toplanmıştır. Operasyonun ve soruşturmanın kapsamı dosyada gizlilik kararı var denerek avukatlar ve şüphelilerle paylaşılmamış, 4 günlük gözaltının ardından 7 Ekim Cuma günü adliyeye getirilen yabancı uyruklu şahısların savcılık tarafından ifadesi dahi alınmadan serbest bırakma yazıları yazılmıştır. Buna rağmen, haklarında serbest bırakma kararı olan şahıslar adliyeden otobüslere bindirilerek doğrudan Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi'ne gönderilmiş, ailesi ve avukatlarıyla görüşmelerine dahi izin verilmemiştir.

İnsan Hakları Derneği Urfa Şubesi'nin tespit ettiği ve tarafımıza ilettiği hak ihlalleri şöyledir: "Soruşturmanın başlangıcından itibaren dosyada gizlilik kararı var denilerek, ifadelerden önce savunma hakkımız kısıtlanmıştır. Dosya kapsamında somut hiçbir delil veya bu şahıslarla ilişkilendirilebilecek bir suç unsuru olmamasına rağmen kamuoyunda terör dosyası olarak lanse edilmiş, şahısların Kuzey Suriye'den gelmesi buna tek neden olarak gösterilmiştir. Savaş, işkence ve ölüm cezaları gibi insanlık dışı uygulamalardan kaçarak gelen bu şahıslar yıllardır Türkiye'de yaşamaktadır. Şahısların işlemleri bittiği halde dört gün boyunca gözaltında tutulması, cuma gününe denk getirilmesi ve Savcılık aşamasında ifadeleri dahi alınmadan serbest bırakma kararlarının yazılması amacın bu kişileri veya bir suçu soruşturmak değil, bu kişileri sınır dışı etmek için bahane yaratmak olduğunu göstermektedir. Nitekim Savcılıkça verilen serbest bırakma kararının gereği yapılmadan, yabancı uyruklu olan şüpheliler adliye çıkışında otobüslere bindirilerek Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi'ne sevk edilmiştir. Ne avukatları ne de yakınlarıyla görüştürülmemişlerdir. Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi'nde müvekkillerle görüşmelerimiz engellenmiştir. Pazartesi günü gittiğimizde ise hiçbir karar, gerekçe gösterilmeden; idari gözetim kararı dahi alınmadan veya sunulmadan, hukuki itiraz süreçleri tamamlanmadan hukuka ve usule aykırı şekilde sınır dışı edildikleri tarafımıza bildirilmiştir."

Türkiye*de sığınmacı olarak bulunan şahıslar, uluslararası anlaşmalar ve sözleşmelerin yanı sıra yerel mevzuatta yer alan Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu kapsamında korunma haklarına sahiptir. Ayrıca idari gözetim kararları, bir alıkonma biçimi olup bir kişinin özgürlüğünü sınırlayan durumlardandır. Ulusal mevzuatın yanı sıra Avrupa İnsan Hakları

Sözleşmesi'nin "Özgürlük ve Güvenlik Hakkı" bağlamında da ele alınan bir temel hak olarak "Herkes özgürlük ve güvenlik hakkına sahiptir. Belirtilen haller dışında ve yasanın öngördüğü usule uygun olmadan hiç kimse özgürlüğünden yoksun bırakılamaz." Sığınmacıların keyfi şekilde idari gözetime alınması dahi suç iken Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi'nde yaşanan sınır dışı etme kararı en temel insan haklarına aykırıdır.

Sınır dışı etme şartları, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun Yabancılar başlıklı İkinci Kısmının Sınır Dışı Etme başlıklı Dördüncü Bölümü'nde, 52 ila 60'ıncı maddeleri arasında düzenlenmiştir. Buna göre, bu operasyon kapsamında sınır dışı edilen sığınmacılar hakkında ilgili şartlar sağlanmadığı için sınır dışı etme kararının hukuken alınması mümkün değildir. Ayrıca bu şahıslar hakkında sınır dışı etme kararı alınamayacağı, uluslararası sözleşme ve ulusal mevzuatla hukuki olarak düzenlenmiştir. Cenevre Sözleşmesi'ne göre; sözleşmeye taraf devletler, bir mülteciyi, ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir sosyal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolayısıyla hayatı ya da özgürlüğü tehdit altında olacak ülkelerin sınırlarına, her ne şekilde olursa olsun geri göndermeyecek veya iade (refouler") etmeyecektir. Türkiye bu prensibi aynı şekilde 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'na ve Geçici Koruma Yönetmeliği'ne alarak bu prensibi mülteci statüsü sahibi olsun olmasın tüm sığınmacılara uygulayacağını göstermiştir. Kilis sınırı üzerinden Azez şehrine gönderilen sığınmacıların, burada devam eden çatışma koşulları nedeniyle hayati riskleri mevcuttur.

Son zamanlarda sığınmacılara yönelik giderek artan düşmanca söylemler ve hukuk dışı kararlar nedeniyle hukuken mümkün olmayan sınır dışı etme kararlarının uygulanması; kararın alınamadığı durumlarda ve itiraz yolunun kapalı olması için Geri Gönderme Merkezleri'nde işkence ve zorla, kişinin rızası hilafına Gönüllü Geri Dönüş Formu imzalattıkları vakalar son derece artmıştır.

Son olayda Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi'nden hiçbir hukuki veya meşru karar olmadan gönderilen sığınmacıların Türkiye*deki ailesi ve yakınlarının aktardığına göre; şahıslardan biri Suriye'den eşini arayarak; "3 gün boyunca ağır işkenceye maruz kaldıklarını, odunla dövülerek formu imzalamaya zorlandıklarını, soğukta battaniye dahi vermeyerek "imzalarsanız battaniye veririz" dediklerini, imzayı aldıktan sonra bunu bile vermediklerini, okuma-yazma bilmeyen bir şahsa işkence ve zorla elini tutup imza attırdıklarını" aktarmıştır. Bu denli açık ve ağır işkence, kabulü mümkün olmayan insanlık dışı bir uygulama ve mutlak yasak kapsamında suç teşkil etmektedir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 3. maddesinde bu mutlak yasak "Hiç kimse işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele veya cezaya maruz bırakılamaz." ifadeleriyle yer almıştır. Aynı zamanda Türk Ceza Kanunu 94. Maddesinde de işkence bir suç olarak tanımlanmış ve cezaya tabi tutulmuştur. Hakkında sınır dışı kararı olmayan kişilere işkence zoruyla form imzalatılması Resmi Evrakta Sahtecilik suçuna da konudur. Aynı zamanda adaletin ve hukukun uygulanması amacıyla işlenen bu suçlar Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezi'nde yaşanan ve yaşanma ihtimali olan pek çok suçun göstergesidir.

İşkence sonucunda elde edilen onay veya rızanın geçerliliği olmadığı gibi, baştan sona yürütülen bu süreç AİHS?e, Cenevre Sözleşmesi"ne ve Ek Protokolleri?ne taraf, demokratik bir hukuk devletinde göz yumulmasına müsaade edilemez derecede insanlık ve hukuk dışıdır.

Geri Gönderme Merkezleri İçişleri Bakanlığı'nın sorumluluğunda olup, buralarda yaşanan ve personel tarafından uygulanan hukuk dışı, keyfi uygulama ve yapılan işkencelerle ilgili her türlü sorumluluk İçişleri Bakanlığı'nın görev ve yetkisi dahilindedir.

Bu bağlamda;

I- 3 Ekim 2023 tarihinde başlatılan ve çoğunluğu Kuzey Suriyeli sığınmacıların olduğu 89 kişiye yönelik soruşturmanın amacı ve kapsamı nedir?