Türk Ceza Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

Nefret suçu, mağdurun kişisel özelliklerinden bağımsız olarak, mağdurun gerçek ya da algılanan ırkı, etnik kökeni, dili, dini, cinsiyeti, cinsel yönelimi, cinsiyet kimliği, engellilik durumu, yaşı veya benzeri ortak bir özelliğe sahip olduğu varsayılan bir gruba aidiyeti nedeniyle işlenen suçlardır. Bu suçlarda hedef yalnızca birey değil, bireyin mensubu olduğu toplumsal gruptur. Failin suç işleme motivasyonunu ise önyargı ve nefret oluşturmaktadır. Bu yönüyle nefret suçları, yalnızca bireysel zarar doğurmakla kalmamakta; toplumsal barışı, eşit yurttaşlık ilkesini ve demokratik düzeni doğrudan tehdit etmektedir.

Nefret söylemi ise belirli kişi ya da gruplara karşı, sahip oldukları ya da sahip oldukları varsayılan özellikler temelinde nefret, düşmanlık, ayrımcılık veya şiddeti yayan, teşvik eden ya da meşrulaştıran ifade biçimlerini kapsamaktadır. Nefret söylemi, çoğu zaman nefret suçlarının öncülü ve meşrulaştırıcı zemini olarak işlev görmekte; ayrımcı ve dışlayıcı pratikleri beslemektedir.

Uluslararası insan hakları hukuku, nefret söylemi ve nefret suçlarıyla mücadeleyi devletlerin temel yükümlülüklerinden biri olarak kabul etmektedir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, bütün insanların onur ve haklar bakımından eşit olduğunu vurgulamış; ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal ya da başka görüş, ulusal veya sosyal köken gibi herhangi bir ayrım gözetilmeksizin haklardan yararlanılacağını açıkça belirtmiştir.

Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme, ırkçı propaganda ve faaliyetlerin yasaklanmasını, ırk ayrımcılığını teşvik eden fikirlerin yayılmasının ve bu amaçla örgütlenmenin cezalandırılmasını taraf devletler açısından açık bir yükümlülük haline getirmiştir. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme ise ulusal, ırksal veya dinsel nefretin ayrımcılık, düşmanlık ya da şiddete kışkırtma biçimini almasının yasalarla yasaklanmasını öngörmektedir.

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi"nin 1997 tarihli 97(20) sayılı Tavsiye Kararı'nda nefret söylemi; ırkçılık, yabancı düşmanlığı, antisemitizm ve benzeri hoşgörüsüzlük biçimlerine dayalı olarak nefret, ayrımcılık ve düşmanlığı yayan veya teşvik eden tüm ifade biçimleri olarak tanımlanmıştır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de içtihatlarında nefret söylemini ifade özgürlüğü kapsamında mutlak olarak korumamakta; bu tür ifadelerin demokratik toplum düzeni bakımından ciddi tehlike oluşturması hâlinde devletlerin müdahale yükümlülüğünün bulunduğunu kabul etmektedir. Mahkeme, bir ifadenin nefret söylemi sayılabilmesi için mutlaka şiddete çağrı içermesinin gerekmediğini; belirli grupların aşağılanması, damgalanması veya karalanmasının da bu kapsamda değerlendirilebileceğini açıkça ortaya koymuştur.

Irkçılık ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonu (ECR) ise üye devletlere, nefret saikiyle işlenen suçların ceza mevzuatında açık biçimde tanımlanmasını ve bu saikin cezayı ağırlaştırıcı neden olarak düzenlenmesini önermektedir. ECR/'nin Türkiye'ye ilişkin Altıncı İzleme Raporu'nda nefret söylemi ve nefret suçlarının özellikle medya ve siyasal söylem alanında artış gösterdiği; Kürtler, Aleviler, Romanlar, LGBTİ-lar, göçmenler ve mülteciler gibi birçok grubun sistematik biçimde hedef alındığı vurgulanmıştır. Raporda, devletin bu alanda kapsamlı ve etkili bir yasal ve kurumsal çerçeve oluşturması gerektiği açıkça ifade edilmiştir.

Buna karşın Türkiye'de nefret suçları ve nefret söylemine ilişkin kapsamlı, açık ve etkili bir ceza hukuku düzenlemesi bulunmamaktadır. Türk Ceza Kanunu'nun 122. maddesi "Neftet ve Ayrımcılık" başlığını taşımakla birlikte, nefret suçunun temel unsurlarını karşılamaktan uzaktır. Maddede, nefret saikiyle işlenen temel suçlar düzenlenmemiş; yalnızca sınırlı bazı ayrımcı fiiller suç olarak tanımlanmıştır. Ayrıca cinsel yönelim, cinsiyet kimliği ve etnik köken gibi uluslararası hukukta açıkça korunan ayrımcılık temellerinin madde metninde yer almaması, düzenlemeyi daha da işlevsiz kılmaktadır.

Türk Ceza Kanunu'nda yer alan bazı suç tipleri (hakaret, halkı kin ve düşmanlığa tahrik, ibadethanelere zarar verme gibi) nefret saikiyle işlenebilecek nitelikte olsa da, bu saikin suçun unsuru veya cezayı ağırlaştırıcı neden olarak açıkça düzenlenmemiş olması, nefret suçlarıyla etkin mücadeleyi imkânsız hâle getirmektedir. Bu durum, cezasızlık algısını güçlendirmekte ve hedef alınan toplumsal grupların adalete erişimini zayıflatmaktadır.

Türkiye'de yaşanan Hrant Dink cinayeti, Madımak Katliamı, Kürtlere, Alevilere, gayrimüslimlere, Romanlara, göçmenlere, LGBTİ- bireylere, kadınlara yönelik çok sayıda hem fiziksel hem sözlü saldırı, nefret suçlarının münferit değil yapısal bir sorun olduğunu açıkça göstermektedir. Son olarak 2025 yılında bir spor müsabakasında Kürt siyasetçi Leyla Zana'ya yönelik cinsiyetçi, ırkçı ve nefret içeren tezahüratlar karşısında etkili bir ceza soruşturması yürütülmemesi, mevcut yasal çerçevenin yetersizliğini bir kez daha ortaya koymuştur. Şüphesiz yasal çerçeve de yeterli olmayıp nefret suçlarının cezalandırılabilmesi için insan haklarına dayalı demokratik bir hukuk devletinin ve yargı bağımsızlığının varlığı şarttır.

Nefret suçlarının ceza mevzuatında açık ve kapsayıcı biçimde düzenlenmesi, suçun mağdurları açısından gördüğü zararların telafisinin yanı sıra; toplumsal barışın, eşit yurttaşlığın ve demokratik hukuk devletinin korunması açısından da zorunludur. Bu kanun teklifiyle, nefret saikiyle işlenen suçların açık biçimde tanımlanması, korunan grupların uluslararası insan hakları standartlarına uygun şekilde belirlenmesi ve nefiet suçlarıyla etkin mücadele edilmesine yönelik yasal boşluğun giderilmesi amaçlanmaktadır.