Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

Hapishanelerde uygulanan mevzuat ve bu doğrultuda şekillenen infaz rejimleri, yalnızca mahpusları etkilemenin ötesinde aileleri ve çeşitli görevler dolayısıyla hapishane ziyareti gerçekleştiren diğer aktörleri de etkilemektedir. Hapishane girişlerinde yapılan aramalar, genel hukuki tartışmaların muhtevasını da oluşturan bazı somut problemlerin açığa çıkmasına sebep olmaktadır. Girişlerde aramaya maruz kalan çocuklar, hasta aile bireyleri ve hamile kadınlar gibi bireyler bu sorunların muhataplarından birkaçıdır. Mevcut infaz mevzuatında yer alan arama usulleri, kurum güvenliğini öncelemekle birlikte, bireyin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı ve özel hayatın gizliliği ilkesi ile uyumlu değildir. Bu düzenleme, uygulamada çeşitli hak ihlallerinin ve sorunların kaynağı durumundadır. Nitekim hemen her gün yurttaşlardan bu yönlü çok sayıda şikayet ifade edilmekte, bu sorunlar sıklıkla basında yer almaktadır. Ziyaret esnasında personelin ailelere karşı aşağılayıcı ve onur kırıcı davranışı, keyfi elle aramalar, hastalığına rağmen x-ray cihazlarından geçmeye zorlamalar ve aileleri mahpuslar üzerinden yargılayan tavırlar bahsi edilen sorunların bazı tezahürleridir.

Uygulamada sürekli tekrar eden söz konusu sorunların; personelin ön yargılı tutumları ve gerekli eğitimlerden geçmemesi ve hapishane idarelerinin aileleri yıldırma eğilimleri gibi pratik sebepleri bulunsa da kök nedenin mevcut mevzuat olduğunu söylemek mümkündür. Zira Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun 86. maddesi ile düzenlenen hapishane ziyaretleri, belirsiz bir muhtevada ve keyfi davranışlara açık bir dil ile yazılmıştır. Düzenlemenin uluslararası hukuk metinleri ve anayasa ile uyumuna dikkat edilmemiştir.

Bakanlar Komitesi'nin Avrupa Cezaevi Kurallarına Dair Üye Devletlere Rec(2006)2-rev Sayılı Tavsiye Kararının 54. maddesinde, ziyaretçiler ve onların eşyaları hakkında arama usullerine dair temel ilkelere işaret etmektedir. Kararda, personelin, aradığı kişilere insan onuruna uygun muamelede bulunması gerektiği ve kişisel eşyalarına karşı saygılı davranmak zorunda olduğu vurgulanmakta, bu yönde eğitimden geçmesi gerektiği ifade edilmektedir. Aynı maddenin devamında, hapishanenin güvenlik ve emniyetinin sağlanması zorunluluğu ile ziyaretçilerin özel yaşamına saygı arasında denge kurulması gerektiği düzenlenmektedir.

Birleşmiş Milletler Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar (Nelson Mandela Kuralları) metninde aynı konuya dair standartlar tanımlanmaktadır. Metnin 60. maddesi ile ziyaretçiler için arama ve giriş prosedürlerinin aşağılayıcı nitelikte olamayacağı hususu düzenlenmekte ve bunun güvencelerine yer verilmektedir. Üst aramalarından kaçınılması gerektiği ve bu aramaların çocuklara uygulanamayacağı özellikle vurgulanmaktadır. Daha genel bir çerçevede düzenlenmekle birlikte Türkiye Anayasasında da aynı konunun temeli olan kurallar mevcuttur. Anayasa, madde 17 ile kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı ile işkence ve kötü muamele yasağını güvence altına almaktadır. Anayasa madde 20 ise özel hayatın gizliliğini koruma altına almaktadır. Her iki düzenleme de, arama esnasında yukarıda bahsi geçen sorunları kapsayacak düzenlemelerdir.

Herhangi bir yasal düzenlemenin sayılan tüm bu ilkelerle uyumlu olması gerektiği, normlar hiyerarşisinin doğrudan sonucudur. Ancak mevcut yasal düzenlemenin tüm bu hususları karşılamaktan uzak olduğunu ifade edebiliriz. Mevcut Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun 86. maddesi ile düzenlenen hapishane ziyaretleri konusu birçok bakımdan eksik ve keyfi yorumlara açık niteliktedir. Madde metni, hapishaneye giriş yapan yurttaşların özgün durumlarını dikkate almayan genelleyici bir dille yazılmıştır. Çocukların özgün durumu işlenmediği gibi hasta yurttaşlar da istisna tutulmamıştır. Bu düzenleme uygulamada memurlara ve hapishane idarelerine geniş bir takdir yetkisi tanımakta, hak ihlali halinde yargısal kararların yönünü belirsiz bırakmaktadır. Dolayısıyla söz konusu düzenlemenin hem uygulamada hukuka uygunluk, hem yargıda öngörülebilirlik gereği yeniden düzenlenmesi zaruridir.