Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi

Cep telefonu ve benzeri taşınabilir elektronik cihazlarda son yıllarda ortaya çıkan iki uygulama, tüketiciler bakımından somut ve yaygın bir mağduriyet doğurmaktadır. Birincisi, cihaz pillerinin gövdeye ve ekrana yapıştırıcı ile sabitlenmesi suretiyle kullanıcı tarafından değiştirilmesinin fiilen imkânsız hâle getirilmesidir. İkincisi, kablolu şarj cihazının ürün ambalajından çıkarılması ve ayrıca satılan bir aksesuara dönüştürülmesidir. Her iki uygulama da ürünün tüketiciye ulaşan içeriğini ve kullanım ömrünü doğrudan etkilemekte, buna karşılık yürürlükteki mevzuatta bu konuları düzenleyen herhangi bir hüküm bulunmamaktadır.

Pilin değiştirilebilirliği sorunu, cihazın kullanım ömrünü belirleyen teknik bir tercihtir. Bağımsız onarılabilirlik değerlendirmelerinde güncel amiral gemisi modellerin on üzerinden dört ile yedi arasında puan aldığı, pillerin çıkarılması için ısı, çözücü madde veya özel alet kullanılmasının gerektiği tespit edilmektedir. Bunun tüketiciye yansıması doğrudan maliyettir: yetkili servislerde pil değişim ücreti, Samsung Türkiye'nin 10 Ağustos 2026 tarihli tavsiye edilen onarım ücretlerine göre Galaxy S serisinde 3.100, Galaxy Z serisinde 3.750 Türk lirası; Apple'ın 2025 yılı fiyatlarına göre iPhone 16 Pro ve 16 Pro Max modellerinde 5.159 Türk Lirasıdır. Türkiye'de ortalama akıllı telefon fiyatının yaklaşık otuz dokuz bin Türk lirası olduğu dikkate alındığında, yalnızca pil değişimi cihaz bedelinin yaklaşık yüzde on üçüne karşılık gelmektedir. Pil, ömrü sınırlı bir sarf parçası olmasına rağmen, değiştirilememesi cihazın tümüyle elden çıkarılmasına yol açmaktadır.

Şarj cihazının ambalajdan çıkarılması ise 13 Ekim 2020 tarihinde Apple'ın iPhone 12 modeliyle, 14 Ocak 2021 tarihinde ise Samsung'un Galaxy S21 modeliyle başlamış ve sektör genelinde yaygınlaşmıştır. Uygulamanın gerekçesi olarak çevresel kazanım gösterilmiştir. Ancak bu değişikliğe, cihaz satış fiyatlarında karşılık gelen bir indirim eşlik etmemiştir. Basında yer alan analizlere göre yalnızca bir üretici, ambalaj içeriğini azaltarak yaklaşık 6,5 milyar dolar tutarında kazanç sağlamıştır. Buna karşılık tüketici, cihazı kullanabilmek için orijinal bir güç adaptörünü ayrıca satın almak zorunda kalmaktadır; bir üreticinin yirmi vatlık güç adaptörünün Türkiye'deki liste fiyatı 869 Türk lirasıdır. Sonuç, çevresel bir gerekçeyle başlatılan bir uygulamanın maliyetinin tüketiciye aktarılması, kazancının ise üreticide kalmasıdır.

Yürürlükteki Türk mevzuatı bu iki konuda sessizdir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda, Satış Sonrası Hizmetler Yönetmeliğinde, Garanti Belgesi Yönetmeliğinde ve Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelikte, taşınabilir pilin kullanıcı tarafından sökülebilir veya değiştirilebilir. olmasını gerektiren hiçbir hüküm bulunmamaktadır. Aynı şekilde, şarj cihazının ürünle birlikte verilmesine ya da verilmemesine ilişkin herhangi bir düzenleme mevcut değildir.

Yedek parça bakımından da mevzuat yetersizdir. Satış Sonrası Hizmetler Yönetmeliğine göre cep telefonlarının kullanım ömrü beş yıl, azami tamir süresi yirmi iş günüdür. Yönetmelikte yedek parçanın belirli bir süre bulundurulmasına ilişkin açık bir hüküm yoktur; yalnızca on ikinci maddede üretici ve ithalatçıların "tüketicilerin talebi üzerine yedek parça satışından kaçınamayacakları" belirtilmektedir. Yedek parçanın fiyatına ilişkin ise hiçbir ölçüt bulunmamaktadır.

TBMM Halkla İlişkiler Binası 2.Kat, Oda: D-206 Bakanlıklar-Ankara

Buna karşılık Avrupa Birliği her iki konuyu da bağlayıcı biçimde düzenlemiştir. Piller ve atık pillere ilişkin (AB) 2023/1542 sayılı Tüzüğün 11 inci maddesi, taşınabilir pil içeren ürünleri piyasaya arz edenlere, pilin ürünün ömrü boyunca son kullanıcı tarafından kolayca sökülebilir ve değiştirilebilir olmasını sağlama yükümlülüğü getirmektedir. Aynı maddede kolay sökülebilirlik ölçütü açıkça tanımlanmış; pilin "ticari olarak temin edilebilen aletlerle" çıkarılabilmesi, özel veya üreticiye özgü alet, ısı enerjisi ya da çözücü madde gerektirmemesi şartı aranmıştır. Bu hüküm 18 Şubat 2027 tarihinden itibaren uygulanacaktır. Tüzük ayrıca yedek pilin asgari beş yıl süreyle makul ve ayrımcı olmayan bir fiyatla bulundurulmasını zorunlu kılmakta ve uyumlu bir pille değişimi engellemek amacıyla yazılım kullanılmasını yasaklamaktadır.

Akıllı telefonlara ilişkin eko-tasarım gerekliliklerini düzenleyen (AB) 2023/1670 sayılı Komisyon Tüzüğü ise 20 Haziran 2025 tarihinden itibaren uygulanmakta olup; pil değişiminin alet gerektirmeden ya da temel aletlerle, sıradan bir kullanıcı tarafından yapılabilmesini, model üretimden kalktıktan sonra en az yedi yıl süreyle yedek parça bulundurulmasını ve pilin sekiz yüz şarj çevrimi sonunda kapasitesinin en az yüzde sekseninde kalmasını zorunlu kılmaktadır. Anılan Tüzük, pil değişiminin yalnızca profesyonellere bırakılmasına tek bir hâlde izin vermektedir: cihazın en az IP67 koruma sınıfını sağlaması ve pilin bin şarj çevrimi sonunda kapasitesinin yüzde sekseninde kalması. Bu Teklifin 3 üncü maddesindeki istisna, anılan ölçüt esas alınarak düzenlenmiştir.

Şarj cihazı bakımından Avrupa Birliği, (AB) 2022/2380 sayılı Direktif ile 28 Aralık 2024 tarihinden itibaren cep telefonu, tablet ve benzeri cihazlarda ortak şarj arabirimini zorunlu kılmış; ayrıca iktisadi işletmecilere, ürünü şarj cihazıyla birlikte sunmaları hâlinde şarj cihazsız seçeneği de sunma ve ambalaj üzerinde piktogramla bilgilendirme yükümlülüğü getirmiştir. Avrupa Birliği verilerine göre kullanılmayan ve atılan şarj cihazları yılda yaklaşık on bir bin ton elektronik atığa yol açmakta, tüketiciler bağımsız şarj cihazlarına yılda yaklaşık 2,4 milyar avro harcamaktadır.

Türkiye bakımından ortaya çıkan tablo asimetriktir. Avrupa Birliğinin telsiz ekipmanlarına ilişkin 2014/53/AB sayılı Direktifi, Telsiz Ekipmanları Yönetmeliği ile ulusal mevzuata aktarılmıştır. Buna karşılık aynı Direktifi değiştiren ortak şarj cihazı düzenlemesi ve Pil Tüzüğü ulusal mevzuata aktarılmamıştır. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu tarafından Şubat 2024 tarihinde ortak şarj cihazlarına ilişkin bir yönetmelik taslağı kamuoyu görüşüne açılmış, ancak taslağın yürürlüğe konulduğuna dair bir kayıt bulunmamaktadır. Sonuç olarak Türkiye'de bugün ne ortak şarj arabirimi zorunluluğu ne de pilin değiştirilebilirliğine ilişkin herhangi bir kural mevcuttur.

Bu Teklif, şarj cihazı bakımından Avrupa Birliği modelinden bilinçli olarak ayrılmaktadır. Avrupa Birliği, şarj cihazının ambalajda bulunmasını kural olarak öngörmemekte; tüketiciye seçenek sunulmasını ve şeffaflığı yeterli görmektedir. Ancak bu tercih, ortak şarj arabiriminin zaten zorunlu olduğu ve tüketicilerin elinde uyumlu şarj cihazı bulunduğu bir hukuki ortamda anlamlıdır. Türkiye'de ise ortak şarj arabirimi zorunluluğu bulunmamakta, şarj cihazı ambalajdan çıkarılmakta ve fiyata yansıtılmamaktadır. Bu nedenle Teklif ile şarj cihazının ürünle birlikte verilmesi kural hâline getirilmekte; buna karşılık şarj cihazına ihtiyacı olmayan tüketicinin ürünü şarj cihazsız ve indirimli bedelle satın alma hakkı korunmaktadır.

TBMM Halkla İlişkiler Binası 2.Kat, Oda: D-206 Bakanlıklar-Ankara

Böylece hem tüketici mağduriyeti giderilmekte hem de Avrupa Birliğinin dayandığı çevresel amaç muhafaza edilmektedir.

Bu tercihin bir başka gerekçesi, yalnızca genel tüketici hukuku kurallarına dayanmanın hukuki belirsizlik doğurmasıdır. Brezilya'da kutudan şarj cihazı çıkarılması genel tüketici mevzuatındaki bağlı satış ve eksik ürün hükümlerine dayanılarak yaptırıma bağlanmış; Ulusal Tüketici Sekreterliği 6 Eylül 2022 tarihinde on iki milyon Brezilya reali tutarında idari para cezası uygulamıştır. Ancak yargı süreçleri istikrarlı sonuç vermemiş, yüz milyon reallik bir mahkeme kararı 9 Ekim 2023 tarihinde istinaf mercii tarafından kaldırılmıştır. Bu deneyim, konunun genel hükümlerle değil, açık ve özel bir kanun hükmüyle düzenlenmesi gerektiğini göstermektedir.

Teklif, yazılım yoluyla onarımın engellenmesi sorununu da ele almaktadır. Uyumlu bir yedek parçanın takılmasını engelleyen, cihazın işlevini kısıtlayan veya kullanıcıya yanıltıcı uyarı gösteren yazılım tedbirleri ile parça eşleştirme uygulamaları, Amerika Birleşik Devletleri'nde Öregon eyaletinin 1596 sayılı ve Colorado eyaletinin 24-1121 sayılı kanunlarıyla açıkça yasaklanmıştır. Avrupa Birliği Pil Tüzüğü de pil özelinde aynı yasağı içermektedir. Aksi hâlde pilin fiziken sökülebilir olması tek başına yeterli olmamakta, onarım yazılım düzeyinde engellenebilmektedir.

Sorunun ölçeği Türkiye bakımından küçük değildir. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu verilerine göre 2025 yılının ikinci çeyreği itibarıyla mobil abone sayısı yaklaşık 96,5 milyondur. Sektör verilerine göre Türkiye'de yılda on ilâ on iki milyon adet cep telefonu satılmaktadır. Ticaret Bakanlığı verilerine göre 2026 yılının ilk altı ayında tüketici hakem heyetlerine 481.613 başvuru yapılmış, bunların yüzde 15,13'ü dayanıklı tüketim malları ve ev elektroniği kaynaklı olmuştur.

Çevresel boyut da göz ardı edilemez. Taşınabilir Pil Üreticileri ve İthalatçıları Derneği verilerine göre 2008-2023 döneminde on altı yılda toplam 8.168 ton atık pil toplanabilmiştir. Uluslararası Telekomünikasyon Birliği ve UNITAR tarafından yayımlanan 2024 tarihli Küresel Elektronik Atık İzleme Raporuna göre 2022 yılında dünyada 62 milyon ton elektronik atık oluşmuş, bunun yalnızca yüzde 22,3'ü belgelenmiş biçimde toplanabilmiştir. Pili değiştirilemediği için kullanımdan çıkarılan her cihaz bu yükü artırmaktadır.

Teklif ile; taşınabilir pil içeren malların pillerinin son kullanıcı tarafından ticari olarak temin edilebilen aletlerle sökülebilir ve değiştirilebilir olması, yedek pil ve yedek parçanın en az yedi yıl süreyle makul ve ayrımcı olmayan bir fiyatla temin edilmesi, onarımı engelleyen yazılım ve parça eşleştirme uygulamalarının yasaklanması, kablolu şarj edilen malların uygun bir şarj cihazıyla birlikte satışa sunulması, tüketicinin şarj cihazsız ve indirimli satın alma hakkının güvenceye alınması ve bu malların ortak şarj arabirimiyle donatılması amaçlanmaktadır.

Teklifin kamu maliyesine doğrudan bir yükü bulunmamaktadır. Öngörülen yükümlülükler üretici ve ithalatçılara yöneliktir. Tasarım değişikliği gerektiren hükümler bakımından bir yıllık uyum süresi tanınmış, yürürlük tarihinden önce piyasaya arz edilmiş mallar kapsam dışında bırakılmıştır. Yaptırım için yeni bir ceza rejimi kurulmamış, mevcut 77 nci maddedeki idari para cezası düzenlemesine atıf yapılmakla yetinilmiştir.

TBMM Halkla İlişkiler Binası 2.Kat, Oda: D-206 Bakanlıklar-Ankara